માણસ ઊંઘ્યા વગર કેટલા દિવસ રહી શકે? 24 કલાકથી 11 દિવસ સુધી ઊંઘ ન આવે તો શરીરમાં શું થાય?
રાત્રે પથારીમાં ગયા પછી આંખો બંધ થાય અને થોડી જ વારમાં ઊંઘ આવી જાય, તે આપણા માટે સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિને સતત ઊંઘ જ ન આવે તો શું થશે? શું માણસ એક-બે દિવસ, એક અઠવાડિયું કે તેનાથી પણ વધુ સમય સુધી જાગતો રહી શકે? અને જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી ઊંઘ્યા વગર રહે તો શું તેનું શરીર અંતે જવાબ આપી દે છે?
ઊંઘ માત્ર આરામ કરવાની પ્રક્રિયા નથી. જ્યારે આપણે સૂઈએ છીએ ત્યારે શરીર અને મગજ અનેક મહત્વપૂર્ણ કામ કરે છે. મગજ દિવસ દરમિયાન મળેલી માહિતી અને યાદોને ગોઠવે છે, શરીરમાં થાક અને તણાવ ઘટાડવાની પ્રક્રિયા ચાલે છે અને અનેક શારીરિક પ્રક્રિયાઓ સંતુલિત રહે છે. તેથી ઊંઘની સતત અછત માત્ર બીજા દિવસે થાક લાગવા પૂરતી બાબત નથી; લાંબા સમય સુધી ઊંઘ ઓછી મળતી રહે તો સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
પરંતુ એક મહત્વનો સવાલ હજુ પણ છે—માણસ આખરે ઊંઘ્યા વગર કેટલો સમય જીવી શકે?
11 દિવસ સુધી જાગી રહેલો 17 વર્ષનો યુવક
ઊંઘ વગર લાંબા સમય સુધી રહેવાનો સૌથી વધુ ચર્ચાતો કિસ્સો અમેરિકાના રેન્ડી ગાર્ડનરનો છે. 1964માં, જ્યારે તેઓ માત્ર 17 વર્ષના હતા, ત્યારે એક વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ હેઠળના પ્રયોગમાં તેઓ લગભગ 11 દિવસ એટલે કે અંદાજે 264 કલાક સુધી જાગ્યા હતા.
આ પ્રયોગનો હેતુ ઊંઘનો અભાવ માનવ શરીર અને મગજને કેવી રીતે અસર કરે છે તે સમજવાનો હતો. આ સમય દરમિયાન ગાર્ડનરમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, યાદશક્તિમાં ઘટાડો, મૂડમાં ફેરફાર અને વિચારવાની ક્ષમતામાં ઘટાડા જેવી અસરો નોંધાઈ હતી. પ્રયોગ દરમિયાન તેમને સતત તબીબી દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.
આ કિસ્સો મહત્વનો છે, પરંતુ અહીં એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે. રેન્ડી ગાર્ડનર 11 દિવસ સુધી જાગ્યા હતા એટલે દરેક માણસ ચોક્કસ 11 દિવસ સુધી ઊંઘ્યા વગર રહી શકે એવું નથી. ઊંઘનો અભાવ વ્યક્તિ પ્રમાણે અલગ રીતે અસર કરી શકે છે અને લાંબા સમય સુધી જાગતા રહેવાનો પ્રયાસ જોખમી બની શકે છે.
24 કલાક ઊંઘ ન લો તો શરીરમાં શું થાય?
માત્ર એક રાત ઊંઘ ન મળવાથી પણ શરીર અને મગજ પર અસર શરૂ થઈ શકે છે. વ્યક્તિને દિવસ દરમિયાન ખૂબ થાક લાગવો, આંખોમાં ભાર લાગવો અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી સામાન્ય છે.
આ ઉપરાંત નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને પ્રતિક્રિયા આપવાની ઝડપ ઘટી શકે છે. વ્યક્તિને એવું લાગે કે તે સામાન્ય રીતે કામ કરી રહી છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેની કામગીરીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.
ઊંઘની અછત પછી ચીડિયાપણું પણ વધી શકે છે. નાની વાત પર ગુસ્સો આવવો, મૂડમાં ઝડપથી ફેરફાર થવો અથવા કામમાં રસ ન રહેવા જેવી બાબતો જોવા મળી શકે છે.
આ તબક્કામાં ખાસ જોખમ ડ્રાઇવિંગ અથવા મશીનરી ચલાવવાનું હોય છે. ઊંઘથી વંચિત વ્યક્તિની પ્રતિક્રિયા ધીમી પડી શકે છે અને ક્ષણિક રીતે આંખો બંધ થવાની સ્થિતિ—જેને ‘માઇક્રોસ્લીપ’ કહેવામાં આવે છે—થઈ શકે છે.
48 કલાક: મગજ પર વધતું દબાણ
જો વ્યક્તિ સતત બે દિવસ સુધી ઊંઘ્યા વગર રહે તો ઊંઘની અછત વધુ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મુશ્કેલ બને છે અને સરળ કામમાં પણ ભૂલો થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
યાદશક્તિ પર પણ અસર પડી શકે છે. વ્યક્તિ વાતચીત દરમિયાન યોગ્ય શબ્દ શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે છે અથવા હમણાં જ થયેલી વાત યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આ તબક્કે મૂડમાં પણ મોટા ફેરફાર થઈ શકે છે. કોઈ વ્યક્તિ અત્યંત ચીડિયાપણું અનુભવી શકે, જ્યારે કોઈને ઉદાસીનતા, ચિંતા અથવા માનસિક અસ્વસ્થતા અનુભવાઈ શકે છે.
લાંબા સમય સુધી જાગતા રહેવા માટે શરીર ક્યારેક અનૈચ્છિક રીતે થોડા સમય માટે ઊંઘ જેવી સ્થિતિમાં જવા લાગે છે. એટલે ‘હું આખા બે દિવસથી એક ક્ષણ પણ ઊંઘ્યો નથી’ એવું માનતા વ્યક્તિમાં પણ ખૂબ ટૂંકા માઇક્રોસ્લીપ થઈ શકે છે.
72 કલાક: વિચારવાની ક્ષમતા પર ગંભીર અસર
ત્રણ દિવસ સુધી ઊંઘનો સંપૂર્ણ અભાવ રહે તો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. વ્યક્તિ માટે લાંબા સમય સુધી કોઈ એક બાબત પર ધ્યાન રાખવું મુશ્કેલ બને છે. વાતચીત ગોઠવવામાં, યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં અને સમસ્યા ઉકેલવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
કેટલાક લોકોમાં ચિંતા, ચીડિયાપણું અને ભાવનાત્મક અસ્થિરતા વધી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિને વસ્તુઓ અથવા અવાજો અંગે અસામાન્ય અનુભવો પણ થઈ શકે છે.
આ જ કારણ છે કે લાંબા સમય સુધી ઊંઘ વગર રહેવું માત્ર થાકનો પ્રશ્ન નથી. મગજની કામગીરીમાં ઘટાડો થવાથી રોજિંદા જીવનમાં અકસ્માત અને ભૂલનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
ત્રણ દિવસ પછી ભ્રમ કેમ થઈ શકે?
ઊંઘની અછત ખૂબ વધી જાય ત્યારે કેટલીક વ્યક્તિઓમાં ‘હેલ્યુસિનેશન’ એટલે કે ભ્રમ જેવી સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે. વ્યક્તિ એવી વસ્તુ જોઈ કે સાંભળી શકે છે જે વાસ્તવમાં ત્યાં હાજર ન હોય.
કેટલાક લોકોને પડછાયો દેખાય, કોઈ અવાજ સંભળાય અથવા આસપાસની વસ્તુઓ અજીબ રીતે દેખાય તેવી અનુભૂતિ થઈ શકે છે. ઊંઘનો અભાવ વધતો જાય તેમ વાસ્તવિકતા સમજવાની ક્ષમતા પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિ ત્રણ દિવસ પછી ચોક્કસ રીતે હેલ્યુસિનેશન અનુભવશે. વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય, માનસિક સ્થિતિ, દવાઓ, અગાઉની ઊંઘની સ્થિતિ અને અન્ય પરિબળો પ્રમાણે અસર અલગ હોઈ શકે છે.
એક અઠવાડિયું ઊંઘ વગર રહેવું કેટલું જોખમી?
એક અઠવાડિયા સુધી સતત ઊંઘ ન લેવી અત્યંત અસામાન્ય અને જોખમી સ્થિતિ છે. આટલી લાંબી ઊંઘની અછતમાં મગજની કામગીરીમાં ભારે ઘટાડો થઈ શકે છે. ધ્યાન, યાદશક્તિ, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને ભાવનાત્મક નિયંત્રણમાં ગંભીર મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
શરીરમાં તણાવ સાથે સંકળાયેલી પ્રક્રિયાઓ પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. હૃદય અને રક્તવાહિની તંત્ર, ચયાપચય અને રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી પર ઊંઘની અછતની અસર અંગે પણ તબીબી સંશોધનોમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
અહીં ફરી એક મહત્વની વાત છે—વિજ્ઞાન પાસે સામાન્ય સ્વસ્થ માણસ માટે ‘આટલા દિવસ પછી ચોક્કસ મૃત્યુ થશે’ એવી કોઈ નિશ્ચિત સંખ્યા નથી. રેન્ડી ગાર્ડનરનો 11 દિવસનો કિસ્સો પણ ‘માનવ શરીરની અંતિમ મર્યાદા’ સાબિત કરતો નથી.
શું ઊંઘ્યા વગર રહેવાથી સીધું મૃત્યુ થઈ શકે?
આ સવાલનો જવાબ સીધો ‘હા’ કે ‘ના’માં આપવો મુશ્કેલ છે.
સ્વસ્થ મનુષ્યમાં સંપૂર્ણ ઊંઘના અભાવની ચોક્કસ જીવલેણ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. લાંબા સમય સુધી ઊંઘ ન મળવાથી શરીરની વિવિધ પ્રણાલીઓ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે, પરંતુ ‘X દિવસ પછી ઊંઘ ન લેવાથી સીધું મૃત્યુ થાય છે’ એવું વૈજ્ઞાનિક રીતે નક્કી નથી.
જોકે, ઊંઘનો લાંબા સમયનો અભાવ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો સાથે જોડાયેલો છે. ઊંઘની અછતથી અકસ્માતનું જોખમ વધે છે, માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર થઈ શકે છે અને લાંબા ગાળે હૃદયરોગ, મેટાબોલિક સમસ્યાઓ તથા અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે.
એટલે ઊંઘને માત્ર ‘આરામ’ સમજવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ.
એક દુર્લભ બીમારી જેમાં ઊંઘ ગંભીર રીતે ખોરવાઈ જાય છે
ઊંઘ સાથે સંબંધિત એક અત્યંત દુર્લભ આનુવંશિક બીમારી છે—Fatal Familial Insomnia (FFI). આ એક ગંભીર ન્યુરોડિજનરેટિવ સ્થિતિ છે, જેમાં મગજની ઊંઘ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ કાર્યો સાથે સંકળાયેલી પ્રણાલીઓ અસરગ્રસ્ત થાય છે.
આ બીમારીમાં ઊંઘની સમસ્યા ધીમે ધીમે ગંભીર બની શકે છે અને તેની સાથે અન્ય ન્યુરોલોજિકલ તથા શારીરિક લક્ષણો પણ જોવા મળે છે. આ સ્થિતિ અત્યંત દુર્લભ છે અને સામાન્ય અનિદ્રા સાથે તેની સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી.
એટલે સામાન્ય વ્યક્તિને ક્યારેક ઊંઘ ન આવતી હોય તો તેનો અર્થ FFI જેવી બીમારી છે એવું માનવું બિલકુલ યોગ્ય નથી.
ઓછી ઊંઘ અને બિલકુલ ઊંઘ ન આવવી—બંને અલગ બાબતો
અહીં એક બીજો મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ‘ઊંઘ ન આવવી’ અને ‘ઓછી ઊંઘ લેવી’ એક જ બાબત નથી.
ઘણા લોકો દરરોજ થોડા કલાકો જ ઊંઘે છે. શરૂઆતમાં તેમને ખાસ સમસ્યા ન લાગે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી પૂરતી ઊંઘ ન મળવાથી થાક, ધ્યાનમાં ઘટાડો, મૂડમાં ફેરફાર અને યાદશક્તિ સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
આજના સમયમાં મોબાઇલ ફોન, સોશિયલ મીડિયા, રાત્રિની નોકરી, અનિયમિત જીવનશૈલી અને સતત તણાવને કારણે ઊંઘનો સમય ઘટી રહ્યો છે. ઘણા લોકો ઊંઘને સમયનો બગાડ માનીને રાત્રે મોડે સુધી જાગે છે અને સવારે વહેલા ઊઠી જાય છે.
પરંતુ શરીર દરરોજ ઊંઘની પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માંગે છે.
કેટલા કલાકની ઊંઘ જરૂરી છે?
ઊંઘની જરૂરિયાત ઉંમર પ્રમાણે બદલાય છે. બાળકો અને કિશોરોને સામાન્ય રીતે પુખ્ત વયના લોકો કરતાં વધુ ઊંઘની જરૂર હોય છે. મોટાભાગના પુખ્ત વયના લોકો માટે દરરોજ આશરે 7થી 9 કલાકની ઊંઘ યોગ્ય માનવામાં આવે છે, જોકે વ્યક્તિગત જરૂરિયાતમાં થોડો તફાવત હોઈ શકે છે.
માત્ર કલાકોની સંખ્યા જ નહીં, ઊંઘની ગુણવત્તા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વારંવાર ઊંઘ તૂટવી, ઊંઘ્યા પછી પણ સતત થાક લાગવો અથવા લાંબા સમયથી ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યા રહેવી એ બાબતોને અવગણવી જોઈએ નહીં.
જો સતત ઊંઘ ન આવે તો શું કરવું?
ક્યારેક પરીક્ષા, કામનો તણાવ, મુસાફરી અથવા ચિંતાને કારણે એકાદ રાત ઊંઘ બગડી શકે છે. પરંતુ જો વ્યક્તિને વારંવાર ઊંઘ આવતી ન હોય, રાત્રે લાંબા સમય સુધી જાગવું પડતું હોય અથવા દિવસ દરમિયાન અસહ્ય ઊંઘ અને થાક અનુભવાતો હોય તો તબીબી સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
ખાસ કરીને ઘણા દિવસોથી ઊંઘ લગભગ ન આવી હોય, સાથે ભ્રમ, અસામાન્ય વર્તન, ખૂબ જ ગૂંચવણ, છાતીમાં દુખાવો અથવા અન્ય ગંભીર લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ.
ઊંઘ શરીરની કમજોરી નહીં, જરૂરિયાત છે
માનવી કેટલા દિવસ સુધી ઊંઘ્યા વગર રહી શકે તે જાણવું રસપ્રદ છે, પરંતુ આ મર્યાદા અજમાવવી કોઈ રીતે સલામત પ્રયોગ નથી. રેન્ડી ગાર્ડનરનો 11 દિવસનો પ્રસિદ્ધ કિસ્સો વૈજ્ઞાનિક ઇતિહાસનો એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે, પરંતુ તેને સામાન્ય માણસ માટે ‘સલામત મર્યાદા’ તરીકે જોવું ખોટું છે.
હકીકતમાં, શરીર ઊંઘની અછત સામે ખૂબ વહેલી પ્રતિક્રિયા આપવાનું શરૂ કરી દે છે. 24 કલાક પછી ધ્યાન અને પ્રતિક્રિયા પર અસર થઈ શકે છે, બે દિવસમાં માનસિક કામગીરી વધુ બગડી શકે છે અને લાંબા સમય સુધી જાગતા રહેવાથી ભ્રમ તથા ગંભીર જ્ઞાનાત્મક સમસ્યાઓનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
આખરે વાત એટલી જ છે કે ખોરાક અને પાણીની જેમ ઊંઘ પણ માનવ શરીરની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. રાત્રે મળતી ઊંઘ માત્ર આંખો બંધ કરીને આરામ કરવાનો સમય નથી; તે મગજ અને શરીરને બીજા દિવસ માટે ફરી તૈયાર કરવાની કુદરતી પ્રક્રિયા છે. તેથી ‘ઊંઘ પછી કરી લઈશું’ કરતાં શરીર જ્યારે ઊંઘની માંગ કરે ત્યારે તેને પૂરતો આરામ આપવો વધુ સમજદારીભર્યું છે.
