શું તમે પણ કલાકો સુધી સ્માર્ટફોન વાપરો છો? સાવધાન! થઈ શકે છે ‘ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમ’!

આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણી દૈનિક દિનચર્યાનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો બની ગયો છે. સવારે ઉઠતાની સાથે જ ફોનમાં નોટિફિકેશન ચેક કરવાથી લઈને, સોશિયલ મીડિયા પર સ્ક્રોલિંગ કરવું, ઓફિસનું કામ, ઓનલાઈન શોપિંગ, વિડીયો સ્ટ્રીમિંગ અને રાત્રે મોડે સુધી ચેટિંગ કરવું – આ બધું જ આપણી રોજિંદી ટેવ બની ચૂક્યું છે. મોટાભાગના લોકો દિવસના અનેક કલાકો માત્ર પોતાના ફોનની સ્ક્રીન સામે જોવામાં વિતાવે છે. આ આદત આપણને દુનિયા સાથે ચોક્કસ જોડે છે, પરંતુ સાથે સાથે તે આપણી ગરદન અને કરોડરજ્જુ (Spine) પર ભારે તણાવ ઉત્પન્ન કરી રહી છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, સતત અને લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન સામે ઝૂકેલા રહેવાથી ‘ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમ’ (Text Neck Syndrome) નામની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડી શકે છે. મોબાઈલ, ટેબ્લેટ કે લેપટોપનો ઉપયોગ કરતી વખતે વારંવાર માથું આગળ તરફ નમાવવાની આદતને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. સમય જતાં, આ ખોટી પોઝિશન (Bad Posture) ગરદનના સ્નાયુઓને નબળા પાડે છે, કરોડરજ્જુના કુદરતી આકારને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લાંબા ગાળાનો દુખાવો આપે છે.

ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમ એટલે શું અને તે શા માટે થાય છે?

‘ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમ’ એ એક પ્રકારની ‘રિપિટિટિવ સ્ટ્રેસ ઇન્જરી’ (Repetitive Stress Injury) છે, જે સ્ક્રીન સામે સતત માથું આગળની તરફ નમાવી રાખવાને કારણે થાય છે. જ્યારે આપણે આપણું માથું આગળ નમાવીએ છીએ, ત્યારે ગરદનના સ્નાયુઓ, કરોડરજ્જુના ઉપરના ભાગ (Cervical Spine) અને ખભા પર અસાધારણ દબાણ આવે છે.

સામાન્ય રીતે, સીધી અને ન્યુટ્રલ સ્થિતિમાં માનવ મસ્તકનું વજન લગભગ ૪.૫ થી ૫.૫ કિલોગ્રામ (૧૦ થી ૧૨ પાઉન્ડ) હોય છે. પરંતુ જેમ જેમ આપણે માથું આગળ તરફ ઝુકાવીએ છીએ, તેમ તેમ ગરદન પર પડતો ભાર નોંધપાત્ર રીતે વધવા લાગે છે:

• ૧૫ ડિગ્રી ઝુકાવ પર: ગરદન પર લગભગ ૧૨ કિલોગ્રામ (૨૭ પાઉન્ડ) જેટલો ભાર પડે છે.

• ૩૦ ડિગ્રી ઝુકાવ પર: આ દબાણ વધીને ૧૮ કિલોગ્રામ થઈ જાય છે.

• ૬૦ ડિગ્રી ઝુકાવ પર: જ્યારે આપણે ગરદન ૬૦ ડિગ્રી સુધી નમાવીએ છીએ, ત્યારે ગરદન પર લગભગ ૨૭ કિલોગ્રામ (૬૦ પાઉન્ડ) જેટલો અતિશય ભાર પડે છે, જે કોઈ નાના બાળકને ગરદન પર બેસાડવા બરાબર છે!

જ્યારે ગરદન દિવસમાં કલાકો સુધી આટલા ભારે દબાણ હેઠળ રહે છે, ત્યારે ધીમે ધીમે સ્નાયુઓની તાકાત ઘટવા લાગે છે અને કરોડરજ્જુનું અલાઈનમેન્ટ (ગોઠવણ) બિગડી જાય છે. નિષ્ણાતો આ સ્થિતિ માટે આધુનિક જીવનશૈલીની ખરાબ આદતો, જેમ કે કલાકો સુધી એક જ જગ્યાએ બેસીને ફોન વાપરવો, લેપટોપ પર કામ કરતી વખતે ખોટી રીતે બેસવું, ખરાબ સીટિંગ પોઝિશન અને સ્ક્રીન ટાઈમ દરમિયાન વચ્ચે નાના બ્રેક્સ ન લેવાની આદતને જવાબદાર ગણાવે છે.

તમારા શરીર પર તણાવ વધવાના મુખ્ય લક્ષણો

ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમ અચાનક થતી બીમારી નથી, પરંતુ તે ખૂબ જ ધીમે ધીમે અને તબક્કાવાર રીતે વિકસે છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં લોકો આ લક્ષણોને સામાન્ય થાક સમજીને અવગણી દેતા હોય છે, પરંતુ આગળ જતાં તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

જો તમારી ગરદન અને કરોડરજ્જુ પર જરૂરિયાત કરતાં વધુ તણાવ આવી રહ્યો હોય, તો શરીરમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:

• ગરદનનો સતત દુખાવો અને અકડાઈ જવી: ગરદનમાં સખતપણું અનુભવાવું અને માથું ડાબે-જમણે ફેરવવામાં તકલીફ થવી.

• ખભા અને પીઠના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો: ગરદનનો આ દુખાવો ધીમે ધીમે નીચે તરફ ખભા અને બંને પીઠના સ્નાયુઓમાં ફેલાવા લાગે છે.

• વારંવાર થતો માથાનો દુખાવો: ગરદનના પાયામાંથી શરૂ થતો આ દુખાવો માથાના પાછળના ભાગ સુધી પહોંચે છે, જેને ‘ટેન્શન હેડેક’ પણ કહેવાય છે.

• હાથ અને આંગળીઓમાં સુન્નતા કે ઝણઝણાટી: જ્યારે ગરદનની નસો (Nerves) પર દબાણ આવે છે, ત્યારે હાથ, હથેળી અને આંગળીઓમાં ખાલી ચડી જવી કે ઝણઝણાટી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

• શરીરના બંધારણમાં ફેરફાર: સતત આગળ ઝૂકીને બેસવાથી ખભા ગોળાકાર (Rounded shoulders) થઈ જાય છે અને ગરદન કાયમ માટે આગળ તરફ ઝૂકેલી દેખાવા લાગે છે.

જો આ લક્ષણોની સમયસર કાળજી લેવામાં ન આવે, તો તે રોજિંદા જીવનની સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે વાહન ચલાવવું, કામ કરવું કે ઊંઘવામાં પણ ભારે અસ્વસ્થતા ઊભી કરી શકે છે.

ટેક્સ્ટ નેક સિન્ડ્રોમથી બચવા માટેના સરળ અને અસરકારક ઉપાયો

આ સમસ્યા આધુનિક તકનીકના ઉપયોગથી થાય છે, પરંતુ થોડી જાગૃતિ અને જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો કરીને તેનાથી સરળતાથી બચી શકાય છે:

• સ્ક્રીનને આંખોની સમકક્ષ રાખો: ફોન કે ટેબ્લેટનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેને નીચે રાખવાને બદલે છાતી કે આંખોની ઊંચાઈ સુધી ઉપર ઉઠાવો, જેથી ગરદન નમાવવી ન પડે.

• ૨૦-૨૦-૨૦ નો નિયમ અપનાવો: દર ૨૦ મિનિટે સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવીને ૨૦ ફીટ દૂર આવેલી કોઈ વસ્તુ સામે ૨૦ સેકન્ડ માટે જુઓ અને ગરદનને હળવી સ્ટ્રેચ કરો.

• નિયમિત બ્રેક્સ લો: કલાકો સુધી સતત બેસી રહેવાને બદલે દર અડધા કલાકે ઊભા થઈને થોડું ચાલો અને શરીરને સ્ટ્રેચ કરો.

• ગરદનની કસરતો અને સ્ટ્રેચિંગ: ગરદનને ધીમે ધીમે ઉપર-નીચે અને ડાબે-જમણે ફેરવવાની કસરતો રોજિંદા જીવનમાં સામેલ કરો. તેનાથી સ્નાયુઓની ફ્લેક્સિબિલિટી (લવચીકતા) જળવાઈ રહેશે.

• યોગ્ય એર્ગોનોમિક્સ (Ergonomics): જો તમારે કોમ્પ્યુટર કે લેપટોપ પર કામ કરવાનું હોય, તો ખુરશી અને ટેબલની ઊંચાઈ એવી રાખો જેથી તમારી પીઠ સીધી રહે અને કોણી ૯૦ ડિગ્રીના ખૂણે રહે.

સ્માર્ટફોન આપણી સુવિધા માટે છે, પરંતુ તેનો અતિશય અને ખોટો ઉપયોગ આપણા સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે. જો તમે પણ ગરદનના સતત દુખાવાથી પરેશાન છો, તો આજે જ તમારી બેસવાની પદ્ધતિ બદલો અને જરૂર જણાય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ કે ડૉક્ટરની સલાહ લો.