13 વર્ષથી નાની વયના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ: ‘શીલ્ડ બિલ 2025’ ની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને વાલીઓની મંજૂરીનો નિયમ
ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન ગેમિંગની દુનિયામાં બાળકોની સતત વધતી ભાગીદારી આજે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતાનો વિષય બની ગઈ છે. વિશ્વના અનેક દેશોએ બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાના જોખમોથી બચાવવા માટે 13 થી 16 વર્ષના સગીરો પર સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ અંગે કડક નિયમો લાગુ કરીને એક નવો માર્ગ ચીંધ્યો છે. આ જ દિશામાં હવે ભારતમાં પણ બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને એક ઐતિહાસિક કાયદો લાવવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
સંસદના ચોમાસુ સત્રમાં આ સંદર્ભે એક મહત્વપૂર્ણ બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેને ‘સેફગાર્ડિંગ હેલ્ધી ઈન્ટરનેટ એન્વાયરમેન્ટ ફોર લિટિલ ડિજિટલ નેટિવ્સ (SHIELD) બિલ, 2025’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ બિલનો મુખ્ય હેતુ દેશના નાની વયના بچوںને ઓનલાઈન શિકારીઓ, સાયબર બુલિંગ અને ઈન્ટરનેટની લતથી બચાવવાનો છે.
શું છે SHIELD બિલ 2025?
ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) ના સાંસદ વૈજયંત પાંડા દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આ બિલમાં 13 વર્ષથી નાની વયના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મ પર સીધા એકાઉન્ટ બનાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
બિલ મુજબ, જો 13 વર્ષથી નાની વયનું બાળક ઓનલાઈન એકાઉન્ટ એક્સેસ કરવા માંગતું હોય, તો તેના માટે વાલીઓ કે વાલીપણા હેઠળના વડીલો (Parents Verification) ની લેખિત કે ડિજિટલ મંજૂરી ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે. આ સિવાય 18 વર્ષથી ઓછી વયના તમામ યુવાનોને આ કાયદા હેઠળ ‘બાળક’ (Minor) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ માટે તેમના ડેટા સંરક્ષણ અંગે વિશિષ્ટ કડક નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
ઉંમરની ચકાસણી (Age Verification System) ફરજિયાત બનશે
‘શીલ્ડ બિલ 2025’ ની એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ (જેવા કે ઈન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક, એક્સ, યુટ્યુબ) અને ઓનલાઈન ગેમિંગ સર્વિસીસે પોતાના યુઝર્સ માટે એક મજબૂત અને બિનચૂક ‘એજ-વેરિફિકેશન સિસ્ટમ’ વિકસાવવી પડશે.
અત્યાર સુધી બાળકો પોતાની ખોટી જન્મતારીખ ઉમેરીને સરળતાથી સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવી લેતા હતા. પરંતુ નવા કાયદા મુજબ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે યુઝરની સાચી ઉંમર ચકાસવા માટે સરકારી ઓળખપત્રો કે અન્ય પ્રમાણભૂત ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો પડશે. જો કોઈ કંપની આ નિયમનું પાલન નહીં કરે, તો તેની સામે ભારે દંડ અને કાનૂની કાર્યવાહીની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
વાલીઓ માટે ખાસ કંટ્રોલ ડેશબોર્ડ (Parental Control Dashboard)
બાળકો ઓનલાઈન માધ્યમ પર શું જોઈ રહ્યા છે અને કેટલો સમય વિતાવી રહ્યા છે તેના પર નજર રાખવા માટે વાલીઓને સશક્ત બનાવવાનો પ્રસ્તાવ આ બિલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે.
દરેક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મે વાલીઓ માટે એક ખાસ ‘Parental Control Dashboard’ ઉપલબ્ધ કરાવવું પડશે. આ ડેશબોર્ડ દ્વારા વાલીઓ નીચે મુજબના નિયંત્રણો રાખી શકશે:
સ્ક્રીન ટાઈમ લિમિટ: વાલીઓ નક્કી કરી શકશે કે તેમનું બાળક દિવસમાં કેટલો સમય સોશિયલ મીડિયા કે ગેમિંગ એપ વાપરી શકે છે.
પ્રાઈવસી સેટિંગ્સ: બાળકના એકાઉન્ટની પ્રાઈવસીમાં ફેરફાર કરીને તેને અજાણ્યા લોકોના સંપર્કથી દૂર રાખી શકાશે.
સેવાઓ પર પ્રતિબંધ: અમુક પ્રકારની હિંસક, અશ્લીલ કે બિન-જરૂરી સામગ્રી અથવા ફીચર્સને વાલીઓ પોતાના ફોનથી જ બ્લોક કરી શકશે.
ટાર્ગેટેડ એડવર્ટાઈઝિંગ અને પ્રોફાઈલિંગ પર સંપૂર્ણ રોક
આજના ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી કંપનીઓ યુઝર્સના ડેટા અને તેમની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરીને તેમને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો (Targeted Ads) બતાવે છે. ‘શીલ્ડ બિલ 2025’ માં સગીરોના ડેટા ટ્રૅકિંગ, તેમની બિહેવિયરલ પ્રોફાઈલિંગ અને જાહેરાતો દ્વારા તેમને લક્ષ્ય બનાવવા પર સખત પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે.
બાળકોની ઓનલાઈન સર્ચ હિસ્ટ્રી કે ગેમિંગ પેટર્નના આધારે તેમને ખરીદી કરવા ઉશ્કેરતી કે માનસિક રીતે પ્રભાવિત કરતી જાહેરાતો બતાવવી હવે ગેરકાયદેસર ગણાશે. આનાથી બાળકોના ખાનગી ડેટાનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ અટકશે અને તેમની ડિજિટલ પ્રાઈવસી સચવાશે.
બાળ માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ડિજિટલ સુવિધા વચ્ચે સંતુલન
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સોશિયલ મીડિયાના અતિશય ઉપયોગને કારણે બાળકોમાં એકાગ્રતાની કમી, ડિપ્રેશન, ઊંઘ ન આવવી અને સાયબર બુલિંગ જેવા ગંભીર માનસિક રોગોનું પ્રમાણ ઝડપથી વધ્યું છે. ઓનલાઈન ગેમિંગની લતને કારણે અનેક બાળકોએ આર્થિક અને શારીરિક નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે.
‘શીલ્ડ બિલ 2025’ માત્ર નિયંત્રણો લાદવા માટે નથી, પરંતુ તે બાળકો માટે એક સ્વસ્થ અને સુરક્ષિત ઈન્ટરનેટ વાતાવરણ (Healthy Internet Environment) પૂરું પાડવાનો પ્રયાસ છે. આ કાયદો લાગુ થવાથી ટેકનોલોજી કંપનીઓની જવાબદારી વધશે અને વાલીઓને પણ પોતાના બાળકોના ડિજિટલ ભવિષ્યને સુરક્ષિત રાખવાનું એક સબળ માધ્યમ મળશે.
સંસદમાં આ બિલ પસાર થયા બાદ ભારત પણ વિશ્વના એવા અગ્રણી દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ જશે જેઓ પોતાના નાના બાળકોના ડિજિટલ અધિકારો અને સુરક્ષા માટે સખત કાયદાકીય માળખું ધરાવે છે.
