જમ્યા પછી કેમ આવે છે ઘેન અને ઊંઘ? જાણો આયુર્વેદિક અને વૈજ્ઞાનિક કારણો તથા બચવાના ઉપાયો
બપોરનું ભોજન હોય કે રાતનું ખાણું, જમ્યા પછી તરત જ આંખો ઘેરાવા લાગવી, શરીરમાં સુસ્તી આવવી કે ભારેપણું અનુભવાવું એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. આ અનુભવમાંથી લગભગ દરેક વ્યક્તિ ક્યારેક ને ક્યારેક પસાર થાય છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં જમ્યા પછી આવતી આ ઊંઘ કે આળસને ‘પોસ્ટપ્રાન્ડિયલ સોમ્નોલેન્સ’ (Postprandial Somnolence) અથવા સામાન્ય બોલચાલમાં ‘ફૂડ કોમા’ (Food Coma) કહેવામાં આવે છે.
ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર ભારે કે તેલવાળું ખાવાથી જ ઊંઘ આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેની પાછળ પાચનતંત્રની પ્રક્રિયા, હોર્મોન્સમાં થતા ફેરફારો અને આયુર્વેદિક સિદ્ધાંતો જવાબદાર હોય છે. જાણીતા આયુર્વેદાચાર્યો અને આહારશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા મુજબ, જમ્યા પછી શરીર શિથિલ થવું એ કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ જો આ સુસ્તી રોજિંદા કામકાજમાં રુકાવટ બને તો તેના કારણો અને ઉકેલો સમજવા જરૂરી છે.
આયુર્વેદની દ્રષ્ટિએ જમ્યા પછી ઊંઘ આવવાનું મુખ્ય કારણ
આયુર્વેદિક શાસ્ત્રોમાં માનવ શરીરના સંચાલન માટે ત્રણ મુખ્ય દોષો—વાત, પિત્ત અને કફને જવાબદાર માનવામાં આવ્યા છે. જ્યારે પણ આપણે ભોજન ગ્રહણ કરીએ છીએ ત્યારે શરીરમાં દોષોનું સંતુલન ક્ષણિક રીતે બદલાય છે.
આયુર્વેદ અનુસાર, ભોજન કર્યા પછી શરીરમાં કફ દોષ (Kapha Dosha) નું પ્રમાણ કુદરતી રીતે વધવા લાગે છે. કફ દોષના મૂળભૂત ગુણો ગુરુ (ભારેપણું), મંદ (ધીમાપણું), સ્થિરતા અને શીતળતા છે. જેવો કફ વધે છે કે તરત જ મન અને શરીર શાંત તથા શિથિલ થવા લાગે છે, જેના પરિણામે આપણને ઊંઘ અને આળસ ઘેરી વળે છે. આ ઉપરાંત, ભોજનને પચાવવા માટે શરીરની ‘જઠરાગ્નિ’ (પચાવવાની શક્તિ) કામ પર લાગે છે, જેથી શરીરની તમામ ઊર્જા પેટ તરફ કેન્દ્રિત થાય છે અને બાકીના અંગો ધીમા પડી જાય છે.
વિજ્ઞાન શું કહે છે? પાચનતંત્ર અને બ્લડ સર્ક્યુલેશનની રમત
આધુનિક એનાટોમી અને ન્યુટ્રિશન સાયન્સ મુજબ, જમ્યા પછી ઊંઘ આવવા પાછળ કેટલાક મુખ્ય બાયોલોજિકલ કારણો કામ કરે છે:
બ્લડ સર્ક્યુલેશનનું ડાયવર્ઝન: જમ્યા પછી આપણા પાચનતંત્ર (જઠર અને આંતરડા) ને ખોરાક પચાવવા માટે વધારાના લોહીની જરૂર પડે છે. આથી શરીરના અન્ય ભાગો અને મગજ તરફ જતો રક્તપ્રવાહ ક્ષણિક રીતે ઘટીને પાચનતંત્ર તરફ વળે છે. મગજને ઓક્સિજન અને લોહીનો પુરવઠો થોડો ઓછો મળતાં જ આપણને સુસ્તી અનુભવાય છે.
હોર્મોનલ ચેન્જીસ: આપણે જ્યારે કાર્બોહાઇડ્રેટ કે પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લઈએ છીએ ત્યારે શરીરમાં ‘ઇન્સ્યુલિન’ હોર્મોનનો સ્ત્રાવ થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ‘ટ્રિપ્ટોફેન’ (Tryptophan) નામનું એસિડ મગજ સુધી પહોંચે છે, જે આગળ જઈને ‘સેરોટોનિન’ (આનંદ આપતો હોર્મોન) અને ‘મેલાટોનિન’ (ઊંઘ લાવતો હોર્મોન) માં રૂપાંતરિત થાય છે. આ હોર્મોન્સ આપણને શાંત અને નિદ્રાધીન બનાવે છે.
કેવા પ્રકારનો ખોરાક સુસ્તી વધારે છે?
આપણે શું અને કેટલું ખાઈએ છીએ તેની સીધી અસર આપણા ઊર્જાના સ્તર પર પડે છે:
અતિશય પ્રમાણમાં ભોજન (Overeating): ક્ષમતા કરતાં વધુ ખાવાથી જઠરાગ્નિ પર અતિરિક્ત બોજ પડે છે, જેથી કફ દોષ બેકાબૂ બને છે અને પ્રચંડ ઊંઘ આવે છે.
રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને શુગર: મેંદો, મિઠાઈ, રાંધેલા ભાત અને એરેટેડ ડ્રિંક્સ લોહીમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ઝડપથી વધારે છે અને પછી અચાનક ઘટાડી દે છે (Sugar Crash), જેનાથી સખત આળસ આવે છે.
ભારે અને તળેલું અન્ન: ચીઝ, પનીર, ફાસ્ટ ફૂડ અને વધુ પડતા તેલ-મસાલાવાળા ખોરાકને પચતા લાંબો સમય લાગે છે, જેથી શરીર કલાકો સુધી સુસ્ત રહે છે.
જમ્યા પછીની આળસ અને ઘેનથી બચવાના સરળ અને અસરકારક ઉપાયો
જો તમને પણ જમ્યા પછી કામ કરવામાં તકલીફ પડતી હોય અને સતત આળસ આવતી હોય, તો દૈનિક દિનચર્યામાં આ આદતો અપનાવવી જોઈએ:
1. પ્રમાણસર અને ધીમે-ધીમે ખાઓ
આયુર્વેદ મુજબ પેટના ચાર ભાગમાંથી બે ભાગ અન્નથી, એક ભાગ પાણીથી ભરવો અને એક ભાગ હવાની અવરજવર માટે ખાલી રાખવો જોઈએ. ખોરાકને હંમેશા શાંતિથી ચાવી-ચાવીને ખાઓ, જેથી પાચન ઝડપી બને.
2. ભોજન પછી તરત જ સૂવાનું ટાળો
જમીને તરત પથારીવશ થવાથી કફ દોષ ખૂબ વધી જાય છે અને ખોરાક સરખો પચતો નથી, જેનાથી એસિડિટી અને વજન વધવાની સમસ્યા થાય છે.
3. ‘શતપદી’ અથવા હળવું ભ્રમણ કરો
જમ્યા પછી તરત ભારે કસરત કરવાને બદલે આશરે 100 થી 500 કદમ ધીમી ગતિએ ચાલો (જેને આયુર્વેદમાં શતપદી કહે છે). આનાથી પાચનક્રિયા સક્રિય થાય છે અને સુસ્તી દૂર ભાગે છે.
4. વજ્રાસનમાં બેસો
જમ્યા પછી 5 થી 10 મિનિટ માટે વજ્રાસનમાં બેસવાથી પાચનઅંગો તરફ રક્તપ્રવાહ યોગ્ય રહે છે અને ગેસ કે પેટ ભારે થવાની તકલીફમાં રાહત મળે છે.
ક્યારે તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે?
સામાન્ય રીતે જમ્યા પછી થોડી સુસ્તી આવવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જો તમને દર વખતે એટલી પ્રચંડ ઊંઘ આવે કે આંખો ખુલ્લી રાખવી અશક્ય બની જાય, અથવા તો ચક્કર આવે અને દિવસભર થાક લાગે, તો તે ડાયાબિટીસ, થાઇરોઇડ, એનિમિયા (લોહીની ઊણપ) કે વિટામિન B12 ની કમીનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે.
