શિયાળામાં મોર્નિંગ વોક બની શકે છે હાર્ટ એટેકનું કારણ? બહાર નીકળતાં પહેલાં જાણી લો આ વાત!
ઘણા લોકોના દિવસની શરૂઆત મોર્નિંગ વોક એટલે કે સવારની ચાલવાની કસરતથી થાય છે. કોઈ નજીકના બગીચામાં જાય છે, કોઈ સોસાયટીમાં આંટા મારે છે, તો કોઈ નાસ્તા પહેલાં ધાબાના પગથિયાં ચઢી-ઉતરીને કસરત કરે છે. સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે આ એક ઉત્તમ આદત છે. પરંતુ દર વર્ષે શિયાળાની શરૂઆત થતાં જ એક જૂની અને ગંભીર સમસ્યા ફરી માથું ઊંચકે છે. જેમ-જેમ વાતાવરણમાં ઠંડક વધે છે, તેમ-તેમ વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામની ધૂળ, ખેતરોમાં પરાળી બાળવાનો ધુમાડો અને ઘરેલુ બળતણનું પ્રદૂષણ જમીનની સપાટીની નજીક જમા થવા લાગે છે. વહેલી સવારનો સમય આ માટે સૌથી વધુ જોખમી હોય છે, કારણ કે ઠંડી અને સ્થિર હવા પ્રદૂષણના કણોને ઉપર જવા દેતી નથી અને જમીનની નજીક જ પકડી રાખે છે. પરિણામે, જે મોર્નિંગ વોક તમે તમારા હૃદયને મજબૂત બનાવવા માટે કરો છો, તે જ વોક તમારા શરીરને ઝેરી અને પ્રદૂષિત હવાનો ભારે ડોઝ આપી શકે છે.

ચેન્નાઈની ગ્રીમ્સ રોડ સ્થિત એપોલો હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડો. રેફાઈ શૌકતઅલી આ મૂંઝવણ અંગે વાત કરતાં જણાવે છે કે, “સવારની ચાલ એ હૃદય માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ આદતોમાંની એક છે. પરંતુ જ્યારે હવા ધુમ્મસ અને ધુમાડાના મિશ્રણ (સ્મોગ) થી જાડી થઈ જાય છે, ત્યારે ઘણા લોકો અસમંજસમાં મુકાઈ જાય છે. શું આવી સ્થિતિમાં ચાલવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું જોઈએ? કે પછી થોડી હળવી કસરત ચાલુ રાખી શકાય?” ડો. શૌકતઅલી સમજાવે છે કે આ પ્રશ્નનો જવાબ ત્રણ મુખ્ય બાબતો પર નિર્ભર કરે છે: બહારની હવા કેટલી ખરાબ છે, તમે કેટલી તીવ્રતાથી કસરત કરો છો અને તમારા પોતાના હૃદયની સ્થિતિ કેવી છે.
AQI ૨૦૦ નો અર્થ શું થાય છે અને તે કેવી રીતે મપાય છે?
હવાની ગુણવત્તા સમજવા માટે ‘એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ’ એટલે કે AQI નો ઉપયોગ થાય છે. તે એક એવો આંકડો છે જે દર્શાવે છે કે કોઈ ચોક્કસ દિવસે હવા કેટલી પ્રદૂષિત છે. આ ઇન્ડેક્સ હવામાં રહેલા વિવિધ પ્રદૂષકો જેવા કે સૂક્ષ્મ રજકણો, નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને ઓઝોનના માપને એકત્રિત કરીને એક સરળ આંકડામાં રજૂ કરે છે, જેથી સામાન્ય માણસ પણ હવાની સ્થિતિ સમજી શકે.
ભારતમાં હવાની ગુણવત્તાને AQI ના આધારે છ અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવી છે:
૦ થી ૫૦: સારી (Good) – આ હવા શ્વાસ લેવા માટે સંપૂર્ણ સુરક્ષિત છે.
૫૧ થી ૧૦૦: સંતોષકારક (Satisfactory) – સંવેદનશીલ લોકોને સામાન્ય અસર થઈ શકે છે.
૧૦૧ થી ૨૦૦: મધ્યમ (Moderate) – ફેફસાં કે હૃદયના દર્દીઓને શ્વાસ લેવામાં થોડી તકલીફ પડી શકે છે.
૨૦૧ થી ૩૦૦: ખરાબ (Poor) – લાંબા સમય સુધી આવી હવામાં રહેવાથી સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર થાય છે.
૩૦૧ થી ૪૦૦: અત્યંત ખરાબ (Very Poor) – શ્વસનતંત્રની બીમારીઓનું જોખમ વધી જાય છે.
૪૦૧ થી ૫૦૦: ગંભીર (Severe) – આ હવા તંદુરસ્ત વ્યક્તિને પણ બીમાર પાડી શકે છે.
ડો. શૌકતઅલી ચેતવણી આપતા કહે છે કે, “જ્યારે AQI ૨૦૦ થી ઉપર જાય છે, ત્યારે તે ‘ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. આ સ્તરે હવામાં રહેલા PM2.5 નામના અત્યંત સૂક્ષ્મ કણો ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચી શકે છે અને ત્યાંથી સીધા લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે.” PM2.5 એટલે ૨.૫ માઈક્રોનથી પણ નાના કણો. તે આપણા માથાના વાળ કરતાં પણ અનેકગણા પાતળા હોય છે. આ કણો એટલા સૂક્ષ્મ હોય છે કે આપણું નાક કે ગળું તેને ફિલ્ટર કરીને રોકી શકતું નથી. શ્વાસની સાથે તે સીધા ફેફસાંની નાની વાયુકોષ્ઠો સુધી પહોંચે છે અને તેમાંથી ઘણા કણો લોહીમાં ભળીને આખા શરીરમાં ફરવા લાગે છે.
વાયુ પ્રદૂષણ હૃદયને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે?
સામાન્ય રીતે મોટાભાગના લોકો વાયુ પ્રદૂષણને માત્ર ફેફસાં કે શ્વાસની સમસ્યા તરીકે જ જુએ છે, પરંતુ હૃદયરોગના નિષ્ણાતો તેને હૃદય માટે પણ એટલું જ મોટું જોખમ માને છે. જ્યારે તમે ઝડપથી ચાલો છો કે દોડો છો, ત્યારે તમારા શરીરને વધુ ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે, જેના કારણે તમે ઊંડા અને ઝડપી શ્વાસ લો છો. જો આ સમયે હવા પ્રદૂષિત હોય, તો સામાન્ય કરતાં અનેકગણા વધુ ઝેરી કણો તમારા શરીરમાં પ્રવેશે છે.
એકવાર આ સૂક્ષ્મ કણો શરીરમાં પ્રવેશી જાય, પછી તે રક્તવાહિનીઓમાં સોજો (Inflammation) અને તણાવ પેદા કરે છે. ડો. શૌકતઅલી આ પ્રક્રિયા સમજાવતા કહે છે કે, “આ પ્રદૂષિત કણો રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને થોડા સમય માટે બ્લડ પ્રેશર (લોહીનું દબાણ) વધારી શકે છે.” જ્યારે બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધે છે અને રક્તવાહિનીઓ સંકોચાય છે, ત્યારે હૃદય પર લોહી પંપ કરવાનું દબાણ વધી જાય છે. પ્રદૂષણમાં થતો આવો ટૂંકા ગાળાનો વધારો પણ હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકના કેસોમાં વધારા સાથે સીધો જોડાયેલો છે. ખાસ કરીને જે લોકોને પહેલાંથી જ હૃદયની બીમારી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે ડાયાબિટીસ છે, તેમના માટે પ્રદૂષિત હવામાં કસરત કરવી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

શિયાળામાં સુરક્ષિત રીતે કસરત કરવા શું કરવું?
પ્રદૂષણના ડરથી કસરત સંપૂર્ણપણે છોડી દેવી એ પણ યોગ્ય વિકલ્પ નથી, કારણ કે શારીરિક નિષ્ક્રિયતા પણ હૃદય માટે નુકસાનકારક છે. પરંતુ થોડી સમજદારી દાખવીને તમે તમારા હૃદયને સુરક્ષિત રાખી શકો છો:
સમયમાં ફેરફાર કરો: વહેલી સવારે ઠંડી અને ધુમ્મસ હોય ત્યારે ચાલવા જવાનું ટાળો. સૂર્યપ્રકાશ નીકળ્યા પછી, એટલે કે સવારે ૮ કે ૯ વાગ્યા પછી જ્યારે હવા થોડી ગરમ થાય અને પ્રદૂષણના કણો ઉપર તરફ વિખેરાઈ જાય, ત્યારે ચાલવા જાઓ. સાંજે સૂર્યાસ્ત પહેલાંનો સમય પણ સારો ગણાય છે.
AQI તપાસો: ઘરની બહાર નીકળતા પહેલાં તમારા મોબાઈલમાં તમારા વિસ્તારનો AQI ચેક કરો. જો AQI ૨૦૦ થી વધુ હોય, તો બહાર જવાનું ટાળવું જ હિતાવહ છે.
ઘરની અંદર કસરત કરો: જે દિવસોમાં પ્રદૂષણનું સ્તર ખૂબ ઊંચું હોય, ત્યારે બહાર પાર્કમાં જવાને બદલે ઘરની અંદર જ યોગ, સ્ટ્રેચિંગ, પ્રાણાયામ અથવા હળવી કસરત કરો.
કસરતની તીવ્રતા ઘટાડો: પ્રદૂષિત દિવસોમાં ખૂબ ઝડપથી દોડવાને બદલે સામાન્ય ગતિએ ચાલો, જેથી તમારે મોં વાટે ઊંડા શ્વાસ ન લેવા પડે.
ટૂંકમાં, શિયાળાની સવારની તાજગી માણવાની લહાયમાં ક્યાંક તમે તમારા હૃદયને જોખમમાં તો નથી મૂકી રહ્યા ને, તેનું ધ્યાન રાખવું અત્યંત જરૂરી છે. હવાની ગુણવત્તા મુજબ તમારી દિનચર્યામાં થોડો ફેરફાર કરીને તમે સ્વાસ્થ્ય અને હૃદય બંનેની જાળવણી કરી શકો છો.
