માત્ર ૯ વર્ષમાં મોટો ફેરફાર! ખ્રિસ્તીઓને પાછળ છોડશે મુસ્લિમ વસ્તી, જાણો શું છે કારણ?
વિશ્વની ધાર્મિક વસ્તીના સમીકરણો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. પ્રખ્યાત સંશોધન સંસ્થા ‘પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર’ (Pew Research Center) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક નવા અને વિસ્તૃત અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૫ સુધીમાં મુસ્લિમ વસ્તી ખ્રિસ્તીઓની વસ્તીને વટાવી જશે અને ઇસ્લામ વિશ્વનો સૌથી મોટો ધર્મ બનીને ઉભરશે. છેલ્લા ૨૫ વર્ષથી વૈશ્વિક ધાર્મિક વસ્તીવિષયક બાબતો પર અધિકૃત અહેવાલો રજૂ કરતી આ સંસ્થાનું કહેવું છે કે હાલમાં ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ બંને સમુદાયોની વસ્તી વધી રહી છે, પરંતુ મુસ્લિમોની વસ્તી વધવાનો દર ખ્રિસ્તીઓની સરખામણીએ ઘણો વધારે છે.
આ અહેવાલમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે હિંદુ અને યહૂદી સમુદાયની વસ્તીમાં સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ વધારો થશે, પરંતુ વૈશ્વિક વસ્તીની ટકાવારીમાં તેમનો હિસ્સો ધીમે-ધીમે ઘટશે. બીજી તરફ, વર્ષ ૨૦૭૦ સુધીમાં અમેરિકામાં પણ ખ્રિસ્તીઓ બહુમતીમાં રહેશે નહીં. આંકડાકીય વિશ્લેષણ મુજબ, આગામી દાયકાઓમાં ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી ૩૦% ના દરે વધશે, જ્યારે મુસ્લિમોની વસ્તીમાં ૮૦% નો જંગી વધારો જોવા મળશે. આ મોટા તફાવત પાછળ મુખ્ય કારણ બંને સમુદાયોનો પ્રજનન દર (Fertility Rate) છે, જેમાં મુસ્લિમ મહિલાઓનો પ્રજનન દર ૩.૧ અને ખ્રિસ્તી મહિલાઓનો ૨.૫ નોંધાયો છે.

ઇસ્લામની વધતી વસ્તી પાછળનું મુખ્ય કારણ શું છે?
પ્યુ રિસર્ચના વરિષ્ઠ વસ્તીશાસ્ત્રી કોનરાડ હેકેટના જણાવ્યા અનુસાર, મુસ્લિમ વસ્તીમાં થઈ રહેલા આ ઝડપી વધારા પાછળ ધર્માંતરણ કરતાં પણ વધુ મોટો ફાળો જન્મદરનો છે. તેમણે સરળ શબ્દોમાં સમજાવ્યું કે, “આ બધો ખેલ બાળકોના જન્મદરનો છે.” અન્ય મુખ્ય ધાર્મિક સમુદાયોની સરખામણીએ મુસ્લિમ પરિવારોમાં બાળકોની સંખ્યા વધુ હોય છે. ધર્મ પરિવર્તન કે અન્ય પરિબળોની અસર વસ્તી વધારા પર ઘણી ઓછી છે, જ્યારે ઊંચો પ્રજનન દર અને યુવા વસ્તીનું પ્રમાણ આ પરિવર્તનના મુખ્ય ચાલક બળ છે.
પ્રજનન દર (Fertility Rate) નું ગણિત
વર્ષ ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૫ દરમિયાનના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, વિશ્વભરમાં મુસ્લિમ મહિલાઓનો પ્રજનન દર પ્રતિ મહિલા ૩.૧ બાળકો રહ્યો છે. ત્યારબાદ ખ્રિસ્તી મહિલાઓનો પ્રજનન દર ૨.૫ છે. આ બંને સમુદાયો સિવાયના અન્ય તમામ ધર્મોની મહિલાઓનો સરેરાશ પ્રજનન દર માત્ર ૧.૬ છે. વસ્તીશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ, કોઈપણ પેઢીને પોતાનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખવા માટે ઓછામાં ઓછો ૨.૧ નો પ્રજનન દર જરૂરી હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન મુસ્લિમ માતાઓએ અંદાજે ૨૫.૨ કરોડ બાળકોને જન્મ આપ્યો હતો, જેની સામે ખ્રિસ્તી માતાઓ દ્વારા ૨૦.૮ કરોડ બાળકોનો જન્મ થયો હતો. આગામી દાયકાઓમાં માત્ર મુસ્લિમ સમુદાયમાં જ જન્મદરમાં સતત વધારો થવાની શક્યતા છે, જ્યારે અન્ય સમુદાયોમાં તે સ્થિર રહેશે અથવા ઘટશે.
વર્ષ ૨૦૭૦ સુધીનું વૈશ્વિક ચિત્ર
પ્યુ રિસર્ચના અંદાજ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૦માં વિશ્વમાં ૨.૨૭ અબજ ખ્રિસ્તીઓ અને ૨.૦૨ અબજ મુસ્લિમો હતા. નવા પૂર્વાનુમાન મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૫ સુધીમાં મુસ્લિમોની વસ્તી વધીને ૨.૫૭ અબજ થઈ જશે, જ્યારે ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી ૨.૫૨ અબજ રહેશે. જો આ જ પ્રવાહ ચાલુ રહ્યો, તો વર્ષ ૨૦૭૦ સુધીમાં વિશ્વમાં મુસ્લિમોની કુલ વસ્તી ૩.૬ અબજને પાર કરી જશે, જ્યારે ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી ૩ અબજથી થોડી ઓછી રહેશે. ૨૦૨૦ થી ૨૦૭૦ દરમિયાન વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં ૨૯% નો વધારો થવાનો અંદાજ છે, અને માત્ર મુસ્લિમ તથા ખ્રિસ્તી સમુદાયો જ આ વસ્તી વધારાની ગતિ સાથે કદમ મિલાવી શકશે.
અમેરિકા અને કેનેડામાં બદલાતા સમીકરણો
આ અહેવાલનું એક અત્યંત ચોંકાવનારું તારણ એ છે કે આગામી ૪૦ વર્ષમાં અમેરિકામાં ખ્રિસ્તીઓ બહુમતીમાં રહેશે નહીં. હાલમાં અમેરિકાની પુખ્ત વસ્તીમાં ખ્રિસ્તીઓનો હિસ્સો ૬૨% છે, જે વર્ષ ૨૦૬૫ સુધીમાં ઘટીને ૫૦% થી નીચે આવી જશે. પડોશી દેશ કેનેડામાં તો આ પરિવર્તન વધુ ઝડપથી આવશે અને વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં જ ત્યાં ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી ૫૦% થી ઓછી થઈ જશે. આ બંને દેશોમાં ખ્રિસ્તીઓની ટકાવારી ઘટવા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘કોઈપણ ધર્મમાં ન માનનારા’ (નાસ્તિક કે બિન-સાંપ્રદાયિક) લોકોની વધતી સંખ્યા છે. ૨૦૭૦ સુધીમાં અમેરિકાની ૪૧% વસ્તી કોઈ પણ ધર્મ સાથે જોડાયેલી નહીં હોય, અને કેનેડામાં આ વર્ગ ખ્રિસ્તીઓ કરતાં પણ વધી જશે.

હિંદુ, યહૂદી અને બૌદ્ધ સમુદાયની સ્થિતિ
અહેવાલ મુજબ, હિંદુઓ અને યહૂદીઓની વસ્તીમાં સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ વધારો ચોક્કસ થશે, પરંતુ વિશ્વની કુલ વસ્તીના પ્રમાણમાં તેમની ટકાવારી ધીમે-ધીમે ઓછી થશે. બીજી તરફ, બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓની સંખ્યા અને ટકાવારી બંનેમાં ઘટાડો થવાની આગાહી કરવામાં આવી છે. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ ચીન, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન જેવા દેશોની કુલ વસ્તીમાં થનારો ઘટાડો છે, જ્યાં બૌદ્ધ ધર્મીઓ મોટી સંખ્યામાં વસે છે.
આફ્રિકા અને યુરોપ પર વસ્તી વધારાની અસર
આગામી દાયકાઓમાં વિશ્વની મોટાભાગની વસ્તીનો વધારો આફ્રિકા ખંડમાં, ખાસ કરીને સહારા રણની દક્ષિણે આવેલા દેશોમાં જોવા મળશે. આ વિસ્તારોમાં ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ બંને સમુદાયોની વસ્તી મોટી છે. ઊંચો જન્મદર અને વધતા આયુષ્યને કારણે ૨૦૭૦ સુધીમાં વિશ્વના અડધાથી વધુ ખ્રિસ્તીઓ સબ-સહારન આફ્રિકામાં વસતા હશે. કોંગો (Congo) અમેરિકાને પાછળ છોડીને વિશ્વમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી ધરાવતો દેશ બની જશે, જ્યાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા ત્રણ ગણી વધીને ૨૯.૯ કરોડ સુધી પહોંચશે.
આનાથી તદ્દન વિપરીત સ્થિતિ યુરોપમાં જોવા મળશે. ૨૦૭૦ સુધીમાં યુરોપની કુલ વસ્તીમાં ૧૭% નો ઘટાડો થશે અને ત્યાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા ત્રીજા ભાગ જેટલી ઘટીને ૫૦.૫ કરોડથી ૩૨.૪ કરોડ પર આવી જશે. આ જ સમયગાળામાં યુરોપની કુલ વસ્તીમાં મુસ્લિમોની હિસ્સેદારી ૬% થી વધીને ૧૩% થઈ જશે.
પાકિસ્તાન બનશે સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો દેશ
હાલમાં ઇન્ડોનેશિયા વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવે છે, પરંતુ જો વર્તમાન પ્રવાહ ચાલુ રહ્યો તો વર્ષ ૨૦૭૦ સુધીમાં પાકિસ્તાન વિશ્વનો સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો દેશ બની જશે. ત્યારબાદ ભારત, નાઇજીરીયા અને ઇન્ડોનેશિયાનો ક્રમ આવશે.
હાર્વર્ડ ડિવિનિટી સ્કૂલના વરિષ્ઠ સંશોધક જીના ઝુર્લો આ બદલાતા પ્રવાહો વચ્ચે ખ્રિસ્તી-મુસ્લિમ સંબંધોને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માને છે. તેમના મતે, બંને સમુદાયો વચ્ચે એકબીજા પ્રત્યે ઘણી ગેરસમજો પ્રવર્તે છે અને ઇસ્લામ સૌથી મોટો ધર્મ બનશે તે વાતથી ઘણા ખ્રિસ્તીઓમાં ચિંતાનો માહોલ છે. તેઓ માને છે કે આંતર-ધાર્મિક શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત સંવાદ વધારવાથી એકબીજા પ્રત્યેનો ભય દૂર થઈ શકે છે. પ્યુ રિસર્ચના ડિરેક્ટર એલન કૂપરમેને પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે મુસ્લિમોનો આ વસ્તી વધારો ખ્રિસ્તીઓના ભોગે નથી થઈ રહ્યો, પરંતુ તે જે-તે દેશોના કુદરતી જન્મદરનું પરિણામ છે, તેથી તેને કોઈ ધાર્મિક સંઘર્ષ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
