ભારતીયોની આ જૂની આદત સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલી યોગ્ય? જાણો ફાયદા અને નુકસાન
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આપણી રોજિંદી જીવનશૈલીમાં નીચે જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. ઘરમાં ભોજન કરવાનું હોય, પરિવાર સાથે બેસીને વાતો કરવાની હોય, પૂજા-પાઠ કે ધાર્મિક વિધિ હોય કે પછી લેપટોપ લઈને ઘરેથી કામ કરવાનું હોય—આપણે મોટાભાગે પલાંઠી વાળીને બેસવાનું વધુ પસંદ કરીએ છીએ. આપણને આ મુદ્રા ખૂબ જ આરામદાયક અને કુદરતી લાગે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે કલાકો સુધી એક જ સ્થિતિમાં પલાંઠી વાળીને બેસી રહેવાથી તમારા શરીરના સાંધા અને સ્નાયુઓ પર કેવી અસર પડે છે?

પલાંઠી વાળીને બેસવાથી સાંધા પર કેવી અસર થાય છે?
હાડકાં અને સાંધાના નિષ્ણાતોના મતે, થોડા સમય માટે પલાંઠી વાળીને બેસવું સ્વાસ્થ્ય માટે બિલકુલ હાનિકારક નથી. પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મુદ્રા બદલ્યા વિના સતત કલાકો સુધી આ જ સ્થિતિમાં બેસી રહે છે, ત્યારે તેના ઘૂંટણ, થાપા (હિપ્સ) અને કમરના નીચેના ભાગ પર વધારાનું દબાણ આવવા લાગે છે.
આ મુદ્રામાં બેસવા માટે થાપા અને ઘૂંટણના સાંધામાં સારી એવી લચીલાપણું (મોબિલિટી) હોવું જરૂરી છે. પલાંઠી વાળતી વખતે આપણા થાપાના સાંધા વળેલા અને બહારની તરફ ખેંચાયેલા રહે છે, જ્યારે ઘૂંટણ સંપૂર્ણપણે વળેલા રહે છે. જે લોકોના થાપાના સાંધા જકડાયેલા હોય, જેમને પહેલાથી જ ઘૂંટણની કોઈ સમસ્યા હોય અથવા ઉંમરની સાથે સાંધા ઘસાવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હોય, તેમના માટે લાંબો સમય આ રીતે બેસવું પીડાદાયક બની શકે છે.
પગમાં ખાલી ચડવી અને લોહીના પરિભ્રમણ પર અસર
તમે ઘણીવાર અનુભવ્યું હશે કે લાંબો સમય પલાંઠી વાળીને બેઠા પછી જ્યારે તમે ઊભા થાઓ છો, ત્યારે પગમાં ઝણઝણાટી થાય છે અથવા પગ સુન્ન થઈ ગયેલા લાગે છે, જેને આપણે સામાન્ય ભાષામાં ‘પગમાં ખાલી ચડવી’ કહીએ છીએ. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે લાંબા સમય સુધી પગ વાળીને બેસી રહેવાથી પગની નસો અને રક્તવાહિનીઓ પર અસ્થાયી દબાણ આવે છે.
આ દબાણને કારણે પગ તરફ જતા લોહીના પ્રવાહમાં થોડો અવરોધ ઊભો થાય છે, જેના પરિણામે સોય ભોંકાતી હોય તેવો અનુભવ થાય છે. જો તમે વચ્ચે-વચ્ચે હલનચલન કર્યા વિના એક જ સ્થિતિમાં જકડાઈને બેસી રહો, તો આ અસર વધુ તીવ્ર બની શકે છે. જેમને સાંધાનો દુખાવો રહેતો હોય તેમના માટે તો આ સ્થિતિમાં ટકી રહેવું પણ મુશ્કેલ બની જાય છે.

કરોડરજ્જુ અને કમરના દુખાવાની સમસ્યા
જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસતી વખતે મોટાભાગના લોકો પોતાની પીઠ સીધી રાખવાને બદલે આગળની તરફ ઝૂકીને બેસે છે અથવા કમરના નીચેના ભાગને ગોળ વાળી દે છે. ખાસ કરીને જે લોકોના થાપાના સ્નાયુઓ વધુ લચીલા નથી હોતા, તેઓ સીધા બેસી શકતા નથી અને કમર પર ભાર દઈને બેસે છે.
લાંબા સમય સુધી આ રીતે ઝૂકીને બેસવાથી કરોડરજ્જુની કુદરતી ગોઠવણી (સ્પાઇનલ અલાઇનમેન્ટ) બગડે છે. તેનાથી કમરના નીચેના ભાગ (લમ્બર રિજન) પર સતત તણાવ રહે છે, જેના કારણે સ્નાયુઓમાં થાક લાગવો, કમર જકડાઈ જવી અને પીઠના નીચેના ભાગમાં દુખાવો થવા જેવી ફરિયાદો ઊભી થાય છે.
કોણે ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
દરેક વ્યક્તિના શરીરની ક્ષમતા અલગ-અલગ હોય છે, પરંતુ કેટલાક ખાસ લોકોએ પલાંઠી વાળીને બેસતી વખતે વિશેષ ધ્યાન રાખવાની જરૂર છે:
ઘૂંટણનો ઘસારો (ઓસ્ટિઓઆર્થરાઇટિસ): જે લોકોને ઘૂંટણમાં ઘસારો હોય તેમણે ઘૂંટણ વધુ પડતા વાળવાનું ટાળવું જોઈએ.
લિગામેન્ટ કે મેનિસ્કસની ઈજા: જો ભૂતકાળમાં ઘૂંટણની ગાદી કે સ્નાયુઓમાં ઈજા થઈ હોય, તો પલાંઠી વાળવાથી દુખાવો ફરી વકરી શકે છે.
સાંધા બદલાવ્યા હોય (જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ): જે લોકોએ ઘૂંટણ કે થાપાનું ઓપરેશન કરાવ્યું હોય, તેમણે ડૉક્ટરની સલાહ વિના જમીન પર બેસવાનું સાહસ ન કરવું જોઈએ.
અહીં એક વાત સ્પષ્ટ સમજવી જરૂરી છે કે પલાંઠી વાળીને બેસવાથી આપોઆપ સંધિવા (આર્થરાઇટિસ) થઈ જતો નથી કે સાંધા કાયમી ધોરણે ખરાબ થઈ જતા નથી. તેની અસર તમે કેટલો સમય, કેટલી વાર અને કેવી રીતે બેસો છો તેમજ તમારા સાંધાની વર્તમાન તંદુરસ્તી કેવી છે તેના પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ મુદ્રામાં બેસવાથી દુખાવો થતો હોય, તો શરીર સાથે બળજબરી કરીને તે મુદ્રામાં ન બેસવું જોઈએ.
સાંધાને સ્વસ્થ રાખવા શું કરવું જોઈએ?
આપણી પરંપરાગત બેઠક વ્યવસ્થા છોડવાની જરૂર નથી, માત્ર તેમાં થોડો સમજદારીપૂર્વકનો ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. નિષ્ણાતોના મતે, મુખ્ય સમસ્યા પલાંઠી વાળીને બેસવાની નથી, પરંતુ કલાકો સુધી કોઈ પણ હલનચલન વિના એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહેવાની છે—પછી ભલે તમે જમીન પર બેઠા હોવ કે ઓફિસની ખુરશી પર.
તમારા સાંધા અને કમરને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ સરળ આદતો અપનાવી શકાય:
દર 30 થી 45 મિનિટે મુદ્રા બદલો: સતત એક જ રીતે બેસી રહેવાને બદલે દર અડધા-પોણા કલાકે પગ સીધા કરો, થોડું સ્ટ્રેચિંગ કરો અથવા બેસવાની રીત બદલો.
ટૂંકા વોકિંગ બ્રેક લો: જો તમે કલાકો સુધી બેસીને કામ કરતા હોવ, તો વચ્ચે-વચ્ચે ઊભા થઈને ઘર કે ઓફિસમાં બે-પાંચ મિનિટ ચાલવાનું રાખો. આનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ જળવાઈ રહેશે.
કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ: નિયમિત રીતે એવી હળવી કસરતો અને યોગાસનો કરો જેનાથી થાપાના સાંધાની લચીલાપણું વધે અને ઘૂંટણ તથા કરોડરજ્જુને ટેકો આપતા સ્નાયુઓ મજબૂત બને.
ટૂંકમાં કહીએ તો, શરીરને હલનચલન માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. જો તમે નિયમિત બ્રેક લેતા રહેશો અને શરીરના સંકેતોને સમજીને બેસવાની મુદ્રા બદલતા રહેશો, તો તમે કોઈ પણ તકલીફ વિના પલાંઠી વાળીને બેસવાનો આનંદ માણી શકો છો.