શિયાળામાં ખાવા-પીવાની બેદરકારી બની શકે છે જીવલેણ, ડૉક્ટરની ચેતવણી
શિયાળાની ગુલાબી ઠંડીની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે અને તેની સાથે જ તહેવારો તેમજ નવા વર્ષની ઉજવણીનો માહોલ પણ જામ્યો છે. આ સિઝનમાં સ્વાભાવિક રીતે જ ભારે, તેલ-મસાલાવાળો ખોરાક, મીઠાઈઓ અને આલ્કોહોલનું સેવન વધી જતું હોય છે. ક્યારેક-ક્યારેક વધુ પડતું ખાવાથી પેટ ફૂલવું (બ્લોટિંગ), એસિડિટી કે સામાન્ય અપચા જેવી તકલીફો થવી એ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ, જ્યારે આ અનિયમિત ખાનપાન સાથે વધુ પડતા આલ્કોહોલનું સેવન અને પહેલેથી જ રહેલી કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ભળે છે, ત્યારે તે એક અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ બીમારીનું રૂપ લઈ શકે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘એક્યુટ પેનક્રિયાટાઇટિસ’ (Acute Pancreatitis) કહેવામાં આવે છે.
શારદાકેર-હેલ્થસિટીના ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ગેસ્ટ્રો સાયન્સિસના સિનિયર ડાયરેક્ટર અને યુનિટ હેડ ડૉ. વિનીત કુમાર ગુપ્તાએ આ અંગે મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે, “આ સ્થિતિમાં સ્વાદુપિંડ (Pancreas) માં અચાનક સોજો આવી જાય છે અને જો સમયસર સારવાર ન મળે અથવા ગૂંચવણો ઊભી થાય, તો તે વ્યક્તિના જીવ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.”
એક્યુટ પેનક્રિયાટાઇટિસ શું છે અને તે કેવી રીતે થાય છે?
ડૉ. ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, સ્વાદુપિંડ આપણા શરીરનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે ખોરાક પચાવવા માટે જરૂરી પાચક ઉત્સેચકો (Digestive Enzymes) અને ઇન્સ્યુલિન જેવા હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરવાનું કામ કરે છે. સામાન્ય રીતે આ ઉત્સેચકો નાના આંતરડામાં પહોંચ્યા પછી સક્રિય થાય છે, પરંતુ જ્યારે કોઈ કારણસર તે સ્વાદુપિંડની અંદર જ સક્રિય થઈ જાય છે, ત્યારે તે સ્વાદુપિંડના કોષોને જ નુકસાન પહોંચાડવા લાગે છે અને તેમાં ભયંકર સોજો આવે છે. આ સ્થિતિને એક્યુટ પેનક્રિયાટાઇટિસ કહેવાય છે.
ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ ડૉ. ગુપ્તા જણાવે છે કે પિત્તાશયની પથરી (Gallstones) અને વધુ પડતું આલ્કોહોલનું સેવન આ બીમારી પાછળના બે સૌથી મોટા કારણો છે. ખાસ કરીને એકસાથે વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીવાની આદત (Binge Drinking) સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓમાં આ હુમલાનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે. જોકે, માત્ર વધુ પડતું ખાવાથી સીધું પેનક્રિયાટાઇટિસ થતું નથી, પરંતુ વધુ ચરબીયુક્ત ખોરાક પાચનતંત્રની તકલીફોને ચોક્કસપણે વકરાવી શકે છે.
આ ઉપરાંત, લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સનું ઊંચું સ્તર, અમુક ચોક્કસ દવાઓની આડઅસર, મેટાબોલિક સમસ્યાઓ, ચેપ (ઇન્ફેક્શન) અથવા આનુવંશિક કારણો પણ આ બીમારીને નોતરી શકે છે. તેથી જ, જે લોકોને અગાઉ પેનક્રિયાટાઇટિસ થયું હોય અથવા પિત્તાશયમાં પથરી હોય, તેમણે આ સિઝનમાં ખાસ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
સામાન્ય અપચો અને એક્યુટ પેનક્રિયાટાઇટિસ વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે ઓળખવો?
ઘણીવાર લોકો પેટના દુખાવાને સામાન્ય ગેસ કે એસિડિટી સમજીને અવગણતા હોય છે, જે મોટી ભૂલ સાબિત થઈ શકે છે. ડૉ. ગુપ્તાના મતે, પેટના દુખાવાની પ્રકૃતિ અને તેની તીવ્રતા પરથી આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સમજી શકાય છે.
સામાન્ય અપચામાં જમ્યા પછી થોડા સમય માટે પેટ ભારે લાગવું, ગેસ થવો, ઓડકાર આવવા કે હળવી બેચેની જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે, જે થોડા સમયમાં શાંત થઈ જાય છે. તેનાથી વિપરીત, એક્યુટ પેનક્રિયાટાઇટિસમાં પેટના ઉપરના ભાગમાં સતત અને અસહ્ય દુખાવો થાય છે, જે ઘણીવાર પાછળ પીઠ તરફ પણ ફેલાતો અનુભવાય છે.
આ બીમારીના અન્ય મુખ્ય ચેતવણીરૂપ લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
વારંવાર ઉલટી થવી
સતત ઉબકા આવવા
પેટને અડવાથી પણ દુખાવો થવો (Abdominal tenderness)
હૃદયના ધબકારા વધી જવા
તાવ આવવો
ડૉ. ગુપ્તા ખાસ જણાવે છે કે કેટલાક દર્દીઓને કંઈપણ ખાધા પછી આ દુખાવો વધુ વકરી જતો હોય છે. સામાન્ય એસિડિટીની જેમ આ દુખાવો કોઈ સામાન્ય એન્ટાસિડ દવા લેવાથી કે ખોરાકમાં ફેરફાર કરવાથી મટતો નથી. જો પેટના ઉપરના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો થતો હોય અને તેની સાથે ઉલટી કે તાવ જેવા લક્ષણો દેખાય, તો જરાય વિલંબ કર્યા વિના તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો અનિવાર્ય છે.
આ ગંભીર જોખમથી બચવા માટે શું કરવું જોઈએ?
તહેવારોની મજા સજા ન બની જાય તે માટે ડૉ. ગુપ્તાએ કેટલાક અસરકારક સાવચેતીના પગલાં સૂચવ્યા છે:
સંતુલિત આહાર પર પાછા ફરો: તહેવારોની મિજબાની બાદ તરત જ સાદા, હળવા અને સુપાચ્ય ખોરાક તરફ વળો. વધુ પડતા તેલ, ઘી અને મસાલાવાળા ખોરાક પર નિયંત્રણ રાખો.
આલ્કોહોલ પર લગામ લગાવો: દારૂનું સેવન સાવ મર્યાદિત કરો અને ખાસ કરીને પાર્ટીઓમાં એકસાથે વધુ પડતો દારૂ પીવાનું ટાળો.
કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ નિયંત્રિત રાખો: નિયમિત કસરત અને યોગ્ય આહાર દ્વારા લોહીમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધતું અટકાવો.
તબીબી સલાહનું પાલન કરો: જે લોકોને પિત્તાશયની પથરી છે અથવા અગાઉ પેનક્રિયાટાઇટિસની તકલીફ રહી ચૂકી છે, તેમણે પોતાના ડોક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત તપાસ અને સારવાર ચાલુ રાખવી જોઈએ.
