કિડની આપણા શરીરનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફિલ્ટર: લોહી સાફ કરવામાં અવરોધ પેદા કરે તેવી ૫ ખતરનાક શારીરિક અસરો
આજના ભાગદોડ ભરેલા જીવન અને બગડતી ખાણીપીણીની આદતો વચ્ચે કિડની (Kidney) સાથે જોડાયેલી બીમારીઓનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. કિડની રોગના દર્દીઓની સંખ્યા વધવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે આપણે શરૂઆતી તબક્કામાં દેખાતા નાના-મોટા લક્ષણોને સામાન્ય માનીને નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ. કિડની આપણા શરીરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને જીવનરસ પ્રદાન કરતા અંગોમાંનું એક છે. તે માત્ર આપણા લોહીને શુદ્ધ કરવાનું કામ નથી કરતી, પરંતુ શરીરમાં પીએચ (pH) બેલેન્સ, સોડિયમ, પોટેશિયમ અને અન્ય આવશ્યક ખનિજો (Minerals) ની માત્રાને પણ નિયંત્રિત રાખે છે.
તબીબી નિષ્ણાતો અને હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા મુજબ, બિનઆરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી, ખોટી ખાણીપીણી, ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને આનુવંશિક કારણો કિડનીની કાર્યક્ષમતાને ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે. જ્યારે કિડની નબળી પડે છે ત્યારે તે લોહીમાંથી ઝેરી તત્વોને યોગ્ય રીતે ફિલ્ટર કરી શકતી નથી, જેને તબીબી ભાષામાં કિડની ડિસીઝ (Kidney Disease) કહેવામાં આવે છે. યુકેના એક હેલ્થ રિપોર્ટ અનુસાર, કિડની ડેમેજના પ્રારંભિક સંકેતો ઘણીવાર ખૂબ જ સૂક્ષ્મ અને અજીબ હોય છે, પરંતુ તેને સમયસર ઓળખી લેવાથી મોટી મુસીબતથી બચી શકાય છે.
૧. સવારે ઉઠતી વખતે ચહેરા અને આંખો પર સોજો
જો તમે રોજ સવારે ઊઠીને તમારા ચહેરા પર, ખાસ કરીને આંખોની આસપાસ હળવો સોજો અનુભવો છો, તો આ સામાન્ય થાકનું પરિણામ નથી. આની સાથે જો પગ, ઘૂંટી કે પગની પીંડીઓમાં પણ સોજો રહેતો હોય તો તબીબોની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. ડૉક્ટરોના મતે, આ એ વાતનો સંકેત હોઈ શકે છે કે કિડની શરીરમાંથી વધારાનું પ્રવાહી (Fluid) યોગ્ય રીતે બહાર કાઢી રહી નથી. સામાન્ય રીતે આ સમસ્યા પેશાબ દ્વારા શરીરમાંથી વધુ પડતું પ્રોટીન બહાર નીકળી જવા સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેના કારણે શરીરમાં પ્રવાહી એકત્ર થઈને સોજો ઉત્પન્ન કરે છે.
૨. સવારના પેશાબમાં ફીણ કે બબલ્સ દેખાવા
સવારના સમયે જ્યારે તમે પ્રથમ વખત પેશાબ કરો છો, ત્યારે જો તેમાં ખૂબ વધારે ફીણ કે નાના-નાના પરપોટા (Bubbles) દેખાય તો આ કિડનીની ખરાબ તબિયતનો મોટો સંકેત છે. એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા મુજબ, આવું ત્યારે થાય છે જ્યારે કિડનીના ફિલ્ટર્સ નબળા પડી જાય છે અને પેશાબમાં જરૂરિયાત કરતાં ઘણું વધારે પ્રોટીન બહાર આવવા લાગે છે. મેડિકલ ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘પ્રોટીન્યુરિયા’ (Proteinuria) કહેવામાં આવે છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે કિડનીની ફિલ્ટર કરવાની ક્ષમતા ઘટી રહી છે.
૩. ત્વચાનું સૂકું થવું અને તીવ્ર ખંજવાળ આવવી
કિડની જ્યારે યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતી બંધ થાય છે ત્યારે લોહીમાં હાનિકારક ટોક્સિન્સ (ઝેરી તત્વો) જમા થવા લાગે છે. આનાથી પરસેવાની ગ્રંથિઓ સંકોચાવા લાગે છે અને ત્વચા અત્યંત સૂકી તેમજ નિર્જીવ બનવા લાગે છે. આ સ્થિતિમાં શરીર પર તીવ્ર ખંજવાળ શરૂ થઈ જાય છે, જે સારામાં સારું મોઈશ્ચરાઈઝર કે લોશન લગાવ્યા પછી પણ મટતી નથી. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને ‘યુરીમિક પ્રુરાઈટસ’ (Uremic Pruritus) કહેવામાં આવે છે અને તેને કિડની ફેલ થવાની ગંભીર ચેતવણી માનવામાં આવે છે.
૪. કાયમી થાક અને મગજમાં ધૂમ્મસ જેવી સ્થિતિ (બ્રેન ફોગ)
કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટવાને કારણે લોહીમાં અશુદ્ધિઓ વધવા લાગે છે, જે મગજ અને સ્નાયુઓ પર અસર કરે છે. આના કારણે વ્યક્તિને આખો દિવસ ભારે થાક, અશક્તિ અને માનસિક એકાગ્રતાનો અભાવ (Brain Fog) અનુભવાય છે. જો આ સ્થિતિની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે આગળ વધીને ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD) માં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે, જેનાથી શરીરમાં લોહીની ઉણપ એટલે કે ‘એનિમિયા’ (Anemia) થવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે.
૫. સવારે શ્વાસમાં દુર્ગંધ અને મોંમાંથી બદબૂ આવવી
જો સતત મોંમાંથી દુર્ગંધ આવતી રહે અને શ્વાસ લેતી વખતે એમોનિયા જેવી વિચિત્ર ગંધ અનુભવાય તો તેને ક્યારેય હળવાશથી ન લેવી જોઈએ. કિડની ફેલ થવાની સ્થિતિમાં લોહીમાં યુરિયા અને અન્ય નકામા પદાર્થો વધી જાય છે, જે શ્વાસ અને લાળ દ્વારા બહાર નીકળવા લાગે છે. આ લક્ષણને ‘યુરીમિક બ્રેથ’ (Uremic Breath) કહેવામાં આવે છે, જે કિડનીના ગંભીર બગાડ તરફ ઇશારો કરે છે.
કિડની ડિસીઝ શું છે અને બચાવ કેમ જરૂરી છે?
કિડની એ આપણા શરીરમાં મુઠ્ઠીના આકારના બે વ્હીલ જેવા અંગો છે, જે બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરતા હૉર્મોન્સ બનાવે છે, લાલ રક્તકણો (RBCs) ના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે અને વિટામિન ડી ને સક્રિય કરે છે. ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવા રોગો આ અંગોને અંદરથી ખોખલા કરી દે છે. જો સમયસર યોગ્ય ઉપચાર ન કરવામાં આવે તો કિડની સંપૂર્ણપણે ફેલ થઈ શકે છે, ત્યારબાદ દર્દીએ જીવવટી રાખવા માટે ડાયાલિસિસ (Dialysis) નો સહારો લેવો પડે છે. તેથી, ઉપર જણાવેલા પાંચ લક્ષણોમાંથી કોઈપણ સંકેત દેખાય તો તાત્કાલિક નેફ્રોલોજિસ્ટ (કિડની નિષ્ણાત) નો સંપર્ક કરવો જ હિતાવહ છે.
