શરીરનું સૌથી મહેનતુ અંગ છે લિવર! આ 5 બીમારીઓ ધીમે-ધીમે કરી શકે છે ડેમેજ
માનવ શરીર કુદરતની એક અદ્ભુત રચના છે, જેમાં દરેક અંગ પોતાની રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ તમામ અંગોમાં ‘લિવર’ (Liver), જેને આપણે ગુજરાતીમાં ‘યકૃત’ કે ‘કલેજું’ કહીએ છીએ, તે શરીરના સૌથી મહેનતુ અને મુખ્ય અંગો પૈકીનું એક છે. ખોરાકના પાચનથી માંડીને ચયાપચય (Metabolism) ની પ્રક્રિયા અને શરીરમાંથી ઝેરી તેમજ હાનિકારક તત્વોને બહાર ફેંકવા સુધીના અનેકવિધ નિર્ણાયક કાર્યો લિવર સંભાળે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, લિવર એ આપણા શરીરની એક એવી અદ્યતની લેબોરેટરી છે, જે શરીરના આંતરિક સંતુલનને જાળવી રાખવામાં સૌથી મોટો ભાગ ભજવે છે.

પરંતુ, આજની ભાગદોડ ભરેલી જીવનશૈલી, અનિયમિત ખાવા-પીવાની ટેવો, આલ્કોહોલનું વધુ પડતું સેવન, સ્થૂળતા (મેદસ્વીતા), ડાયાબિટીસ અને કેટલીક વાયરલ ઇન્ફેક્શન્સ ધીમે-ધીમે લિવરના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર કરી શકે છે. લિવર સંબંધિત સમસ્યાઓની સૌથી મોટી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તેના રોગો શરૂઆતના તબક્કામાં કોઈ ખાસ લક્ષણો દેખાડતા નથી, જેને કારણે સમસ્યા વણસી શકે છે. લિવર કેવી રીતે કામ કરે છે, તેને નુકસાન પહોંચાડતા જોખમો કયા છે અને સ્વસ્થ રહેવા માટે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે તે જાણવું દરેક વ્યક્તિ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
લિવર શરીરના કયા કયા મુખ્ય કાર્યો સંભાળે છે?
ઉદર (Abdomen) ના ઉપરના જમણા ભાગમાં આવેલું લિવર આપણા શરીરની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓને સતત ટેકો આપતા અસંખ્ય કાર્યો કરે છે. તેના કેટલાક સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્યો નીચે મુજબ છે:
૧. પોષક તત્વોનું પ્રક્રિયાકરણ (Processing Nutrients): આપણે જે ખોરાક તેઓ છીએ તેમાં રહેલા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન અને ચરબીને પચાવીને શરીર તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકે અને ઊર્જા મેળવી શકે તે માટે લિવર મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
૨. હાનિકારક પદાર્થોને દૂર કરવા (Removing Harmful Substances): લિવર શરીર માટે ફિલ્ટર તરીકે કામ કરે છે. તે દવાઓ, આલ્કોહોલ અને અન્ય ઝેરી તત્વો પર પ્રક્રિયા કરીને તેને શરીરમાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
૩. પિત્ત (Bile) નું ઉત્પાદન: લિવર પિત્તરસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે આંતરડામાં ખોરાકમાં રહેલી ચરબી અને ચરબીમાં ઓગળતા વિટામિન્સ (જેવા કે A, D, E, K) ના પાચન અને શોષણમાં મદદરૂપ બને છે.
૪. બ્લડ શુગરનું નિયમન: શરીરમાં જ્યારે વધારાનું ગ્લુકોઝ હોય ત્યારે લિવર તેને ‘ગ્લાયકોજન’ તરીકે સંગ્રહિત કરે છે અને શરીરને જ્યારે ઊર્જાની જરૂર પડે ત્યારે તેને પાછું ગ્લુકોઝમાં ફેરવીને લોહીમાં મુક્ત કરે છે.
૫. આવશ્યક પ્રોટીનનું નિર્માણ: શરીર માટે ખૂબ જ જરૂરી એવા પ્રોટીન, જેમ કે આલ્બ્યુમિન (Albumin) અને લોહી ગંટાવામાં મદદ કરતા ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સનું નિર્માણ લિવર કરે છે.
૬. વિટામિન્સ અને મિનરલ્સનો સંગ્રહ: તે વિટામિન એ, ડી, ઈ, કે અને બી-૧૨ તેમજ લોહતત્વ (Iron) જેવા પોષક તત્વોને પોતાનામાં સંગ્રહિત કરીને જરૂર પડ્યે શરીરને પૂરા પાડે છે.
૭. રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity): લિવરમાં ખાસ પ્રકારની રોગપ્રતિકારક કોષો હોય છે, જે લોહીમાં ભટકીને આવતા હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો અને બેક્ટેરિયાને ઓળખીને તેને નષ્ટ કરે છે.
જ્યારે લિવરના આ કાર્યોમાં અડચણ ઊભી થાય છે, ત્યારે શરીરની અનેક સિસ્ટમ્સ ખોરવાઈ જાય છે.

લિવરના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરતી ૫ સામાન્ય સ્થિતિઓ
લિવરની નબળાઈ કે લાંબા ગાળાની અસ્વસ્થતા પાછળ મુખ્યત્વે નીચેની પાંચ સમસ્યાઓ જવાબદાર હોય છે:
૧. ફેટી લિવર ડિસીઝ (Fatty Liver Disease)
ક્યારે લિવરની કોષોમાં વધારાની ચરબી જમા થવા લાગે છે, ત્યારે તેને ફેટી લિવર કહેવામાં આવે છે. આ સમસ્યા આજકાલ મેદસ્વીતા, ઇન્સુલિન પ્રતિકાર (Insulin Resistance), ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ અને મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર સાથે વ્યાપકપણે જોડાયેલી છે. ખાસ વાત એ છે કે આ રોગ એવા લોકોને પણ થઈ શકે છે જેઓ ક્યારેય આલ્કોહોલનું સેવન કરતા નથી (નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર). જો સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો આ ચરબીનું જમા થવું લિવરમાં સોજા, પેશીઓમાં નુકસાન અને અંતે સિરોસિસ જેવી ગંભીર સ્થિતિમાં પરિણમી શકે છે.
૨. આલ્કોહોલથી થતો લિવર રોગ (Alcohol-Related Liver Disease)
નિયમિત અથવા વધુ પડતું આલ્કોહોલનું સેવન લિવરના કોષોને સીધું નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેની સામાન્ય કામગીરીને અટકાવે છે. આ સમસ્યા ફેટી લિવરથી શરૂ થઈને આગળ જતા આલ્કોહોલિક હેપેટાઈટીસ અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં સિરોસિસમાં ફેરવાઈ શકે છે. આ જોખમને ટાળવા માટે આલ્કોહોલનું સેવન બંધ કરવું કે ઘટાડવું અને તબીબી સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
૩. હેપેટાઈટીસ (Hepatitis)
હેપેટાઈટીસ એટલે કે લિવરમાં સોજો આવવો. આ સમસ્યા વાયરલ ઇન્ફેક્શન, વધુ પડતા દારૂના સેવન, અમુક ખાસ દવાઓ અથવા ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિઓને કારણે થઈ શકે છે. તેમાં પણ હેપેટાઈટીસ ‘બી’ અને ‘સી’ સૌથી વધુ ચિંતાજનક છે કારણ કે તેના લાંબા ગાળાના ઇન્ફેક્શનથી લિવર ડેમેજ, સિરોસિસ અને લિવર કેન્સર જેવું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. હેપેટાઈટીસ બીની રસી લેવી, સમયસર ટેસ્ટ કરાવવા અને યોગ્ય સારવાર લેવી આ જોખમને ઘટાડે છે.
૪. લિવર ફાઈબ્રોસિસ અને સિરોસિસ (Liver Fibrosis and Cirrhosis)
લિવર પર જ્યારે સતત અને લાંબા સમય સુધી નુકસાન થયા કરે છે, ત્યારે ત્યાં ‘ફાઈબ્રોસિસ’ની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે જેમાં લિવરમાં ઘા જેવા પેશીઓ (Scar Tissue) બનવા લાગે છે. જ્યારે આ સ્કારિંગ ખૂબ વધી જાય છે અને લિવરનું બંધારણ બગડી જાય છે, ત્યારે તેને ‘સિરોસિસ’ કહેવામાં આવે છે. એડવાન્સ્ડ સિરોસિસને કારણે પેટમાં પ્રવાહી ભરાવું, આંતરિક રક્તસ્રાવ અને લિવર ફેલ્યોર જેવી જીવલેણ જટિલતાઓ સર્જાઈ શકે છે.
૫. દવાઓથી લિવરને થતી ઈજા (Drug-Induced Liver Injury)
આપણામાંથી ઘણા લોકો નાની-મોટી બીમારીઓમાં ડોક્ટરની સલાહ વગર જાતે જ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ કે હર્બલ સપ્લીમેન્ટ્સ લેવા ટેવાયેલા હોય છે. પરંતુ કેટલીક પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ અને હેવી સપ્લીમેન્ટ્સ જો વધુ પ્રમાણમાં કે યોગ્ય માર્ગદર્શન વિના લેવામાં આવે, તો તે લિવરને ગંભીર ઈજા પહોંચાડી શકે છે. તેથી ક્યારેય સેલ્ફ-મેડિકેશન (જાતે દવા લેવી) ન કરવું જોઈએ અને કોઈપણ સપ્લીમેન્ટ્સ લેતા પહેલા ડૉક્ટરને તેની જાણ કરવી જોઈએ. લિવરને સુરક્ષિત રાખીને જ આપણે દીર્ઘાયુ અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકીએ છીએ.
