એલોપેથી અને હર્બલ દવાઓ એકસાથે લેતા પહેલાં ચેતો: લીવર અને હૃદય પર થઈ શકે છે ગંભીર અસર
વર્તમાન સમયમાં અનિયમિત દિનચર્યા અને ક્રોનિક રોગો વધવાને કારણે ઘણા લોકો એક જ સમયે અનેક પ્રકારની સારવાર પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરતા જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દર્દી ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે હૃદયરોગ માટે નિયમિતપણે એલોપેથિક એટલે કે પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ લેતો હોય છે, અને તેની સાથે સાથે જ પોતાની મરજીથી અથવા કોઈની સલાહથી આયુર્વેદિક પાવડર, ઉકાળા કે દેશી ઘરેલું ઉપચારો પણ ચાલુ રાખે છે. દેશમાં મોટાભાગના લોકોમાં એવી દ્રઢ માન્યતા છે કે આયુર્વેદિક કે હર્બલ ઉપચાર સંપૂર્ણપણે ‘કુદરતી’ હોય છે અને તેની કોઈ આડઅસર થતી નથી. જોકે, તબીબી નિષ્ણાતો અને સિનિયર ડોક્ટરોના મતે આ વિચારસરણી અત્યંત ભ્રામક અને સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરનારી છે.
સમસ્યા શું છે અને તે કેવી રીતે સર્જાય છે?
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં દર્દી જ્યારે એલોપેથિક ડોક્ટર પાસે જાય છે, ત્યારે તે પોતાની જાતે લેવાતી આયુર્વેદિક, હોમિયોપેથિક કે ઘરેલું દવાઓની વિગતો જણાવવાનું અજાણતા કે જાણીજોઈને ટાળે છે. કેટલીકવાર દર્દી એક જ સમયે એલોપેથિક ડોક્ટર અને વૈદ્ય બંને પાસેથી અલગ-અલગ સારવાર લેતો હોય છે, પરંતુ બંનેમાંથી કોઈને પણ બીજી સારવાર વિશે સ્પષ્ટ જાણકારી આપતો નથી.
જ્યારે દર્દીના શરીરમાં કોઈ આડઅસર કે સ્વાસ્થ્યમાં અણધાર્યો ફેરફાર જોવા મળે, ત્યારે ડોક્ટર માટે એ સમજવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે કે આ ફેરફાર મૂળ બીમારીના કારણે છે, દવાની આડઅસર છે કે પછી બે અલગ અલગ પદ્ધતિની દવાઓ વચ્ચે થયેલી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા (Drug Interaction) નું પરિણામ છે.
‘કુદરતી’ હોવાનો અર્થ ‘સંપૂર્ણ સલામત’ નથી
આયુર્વેદિક કે હર્બલ ઘટકોમાં પણ સક્રિય બાયો-એક્ટિવ તત્વો હોય છે જે જૈવિક રીતે શરીરના આંતરિક અંગો અને લોહીના ભૌતિક ગુણધર્મો પર સીધી અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ દર્દી લોહી પાતળું કરવાની એલોપેથિક દવા લેતો હોય અને તેની સાથે અમુક ચોક્કસ હર્બલ ઉકાળા કે જડીબુટ્ટીઓનું સેવન શરૂ કરે, તો શરીરમાં અચાનક અનિયંત્રિત રક્તસ્રાવ (Bleeding) નું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
એ જ રીતે, બ્લડ પ્રેશર કે સુગરની દવાઓ સાથે કેટલીક દેશી દવાઓ ભળવાથી એલોપેથિક દવાની અસરકારકતા કાં તો સાવ નાશ પામે છે અથવા તો તેની અસર એટલી પ્રબળ બની જાય છે કે દર્દીનું શુગર લેવલ કે બીપી ખતરનાક સ્તરે ઘટી જાય છે.
લીવરની કામગીરી પર ગંભીર અસર
માનવ શરીરમાં પ્રવેશતી કોઈપણ દવા કે ઘટકનું મેટાબોલિઝમ (પ્રક્રિયા) મુખ્યત્વે લીવર દ્વારા થાય છે. અમુક ચોક્કસ હર્બલ ઘટકો લીવરના એન્ઝાઇમ્સની કામગીરીમાં દખલગીરી કરે છે. જો હર્બલ દવાના કારણે એલોપેથિક દવા શરીરમાંથી સમયસર બહાર ન નીકળે અને લાંબો સમય જળવાઈ રહે, તો તે ઝેરી અસર (Toxicity) ઊભી કરે છે. તેનાથી વિપરીત, જો દવા લીવર દ્વારા ખૂબ જ ઝડપથી પ્રોસેસ થઈને બહાર નીકળી જાય, તો દર્દી નિયમિત દવા લેતો હોવા છતાં તેની બીમારી વણસેલી જ રહે છે.
બજારમાં ગુણવત્તાની અસમાનતા અને ડોક્ટરથી માહિતી છુપાવવાનું વલણ
લોકો સામાન્ય રીતે હર્બલ ઉત્પાદનોને ‘દવા’ ગણવાને બદલે માત્ર આહાર કે પૂરક ખોરાક ગણે છે, તેથી ડોક્ટરને જણાવવું જરૂરી માનતા નથી. ઉપરાંત, બજારમાં મળતા હર્બલ પ્રોડક્ટ્સમાં ઘટકોની ગુણવત્તા, માત્રા અને શુદ્ધતા કંપની મુજબ અલગ-અલગ હોય છે, જેથી તેની ચોક્કસ અસરનો અંદાજ લાવવો તબીબો માટે પણ પડકારજનક બને છે.
કોણે સૌથી વધુ સાવધ રહેવું જોઈએ?
લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ લેતા દર્દીઓ, હૃદયરોગ, વાઈ (એપીલેપ્સી), કિડનીની બીમારી, ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરની કાયમી દવાઓ લેતા દર્દીઓએ કોઈપણ દેશી કે હર્બલ ઉપચાર શરૂ કરતા પહેલા પોતાના મુખ્ય ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. કોઈપણ ઉપચાર પદ્ધતિ ખોટી નથી, પરંતુ તેને ડોક્ટરની જાણ બહાર ભેગી કરવી જીવન માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
