સંસદમાં લોકસભા બેઠકો 543 થી વધીને 816 થશે? સીમાંકન વિવાદ પર કેન્દ્ર સરકારનો દાવો
ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓના મતવિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવાની સીમાંકન (Delimitation) પ્રક્રિયા ફરી એકવાર તીવ્ર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે. લોકસભામાં સીમાંકન બિલ, ૨૦૨૬ રજૂ કરવામાં આવ્યા બાદ ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારત વચ્ચે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ અંગે એક નવો વિવાદ છેડાયો છે. જોકે સંબંધિત બંધારણીય સુધારો બિલ સંસદમાં જરૂરી વિશેષ બહુમતી મેળવવામાં નિષ્ફળ જતાં સરકારે હાલ પૂરતું તેને પાછું ખેંચી લીધું છે, પરંતુ દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં ઊભી થયેલી રાજકીય આશંકાઓ હજુ શમી નથી.
આ સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે જો ભવિષ્યમાં લોકસભાની બેઠકોનું પુનર્નિર્માણ કેવળ વસ્તીના આધારે કરવામાં આવે, તો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી વસ્તી વૃદ્ધિ પર સફળતાપૂર્વક અંકુશ મેળવનારા રાજ્યોને સંસદમાં તેમનો રાજકીય હિસ્સો ગુમાવવો પડી શકે છે. આ આખી પ્રક્રિયા અને તેની પાછળના રાજકીય ગણિતને મુખ્ય ૫ પ્રશ્નો દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે.
૧. સીમાંકન શું છે અને તે કોણ કરે છે?
સીમાંકન એ એવી કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા દેશમાં વસ્તીના ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને લોકસભા અને વિધાનસભાના મતવિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવામાં આવે છે અથવા તો ફરીથી દોરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે તમામ મતવિસ્તારોની વસ્તી અને તેમના રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહે. આ સિવાય અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત બેઠકોની સંખ્યા પણ આ જ પ્રક્રિયા હેઠળ નક્કી થાય છે. ભારતમાં સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદા હેઠળ ઉચ્ચ અધિકાર ધરાવતું ‘સીમાંકન પંચ’ (Delimitation Commission) રચવામાં આવે છે, જેના આદેશોને કાયદાનો દરજ્જો હોય છે અને તેને અદાલતમાં પડકારી શકાતા નથી.
૨. દક્ષિણના રાજ્યો સીમાંકનથી શા માટે ચિંતિત છે?
દક્ષિણના મુખ્ય રાજ્યો જેવાં કે તમિલનાડુ, કેરળ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગણાએ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને જાગૃતિના કારણે પ્રજનન દર ઘટાડીને વસ્તી નિયંત્રણમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યું છે. તેની સામે ઉત્તર ભારતના બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર ઘણો ઊંચો રહ્યો છે. દક્ષિણના નેતાઓને ડર છે કે જો વસ્તીના પ્રમાણમાં લોકસભાની બેઠકોની ફાળવણી થશે, તો ઉત્તરના રાજ્યોની બેઠકો વધી જશે અને દેશના કુલ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં દક્ષિણ ભારતનો પ્રભાવ સાવ ઘટી જશે.
જોકે, કેન્દ્ર સરકારે આ અંગે અલગ આંકડાકીય મૂલ્યાંકન રજૂ કર્યું છે. કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે પ્રસ્તાવિત મોડેલ હેઠળ લોકસભાની કુલ બેઠકો ૫૪૩ થી વધારીને ૮૧૬ કરવામાં આવે તો દક્ષિણના રાજ્યોની બેઠકો વર્તમાન ૧૨૯ થી વધીને ૧૯૫ થઈ શકે છે, જેથી ગૃહમાં તેમનો હિસ્સો લગભગ ૨૪ ટકા જેટલો જળવાઈ રહેશે.
૩. વસ્તી વૃદ્ધિનો તફાવત બેઠકોના ગણિત પર કેવી રીતે અસર કરશે?
દાયકાઓથી વિવિધ રાજ્યોના વસ્તી વૃદ્ધિ દરમાં મોટો તફાવત રહ્યો છે. કેરળ અને તમિલનાડુમાં વસ્તી વૃદ્ધિ દર અત્યંત ધીમો છે. જો નવી વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકોની ફાળવણી થાય, તો વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોને લોકસભામાં વધુ બેઠકો મળી શકે છે અને ઓછી વસ્તીવાળા રાજ્યોનો પ્રતિનિધિત્વ હિસ્સો ઘટી શકે છે. જોકે, વાસ્તવિક ચિત્ર ભવિષ્યમાં અપનાવવામાં આવનાર આખરી ફોર્મ્યુલા અને લોકસભાની અંતિમ બેઠકોની સંખ્યા પર જ આધારિત રહેશે.
૪. દેશમાં આગામી સીમાંકન ક્યારે યોજાશે?
ભારતમાં હાલમાં લોકસભા બેઠકોની ફાળવણી ૧૯૭૧ ની વસ્તી ગણતરીના આધારે જ નક્કી થયેલી છે. બંધારણના ૮૪મા અને ૮૭મા સુધારા મુજબ, ૨૦૨૬ પછી યોજાનારી પ્રથમ વસ્તી ગણતરીના સત્તાવાર આંકડા બહાર આવ્યા બાદ જ લોકસભા અને વિધાનસભાઓની કુલ બેઠકોમાં સુધારો કરી શકાશે. ૨૦૨૬ માં રજૂ કરાયેલું બિલ પસાર ન થઈ શકતાં, એપ્રિલ ૨૦૨૬ માટે પ્રસ્તાવિત કાયદાકીય માળખું હજુ અમલમાં આવ્યું નથી, જેથી આગામી વસ્તી ગણતરીના ડેટા જ સીમાંકન માટે નિર્ણાયક બનશે.
૫. દક્ષિણના રાજ્યોનો આગામી રાજકીય રોડમેપ શું છે?
દક્ષિણના રાજકીય પક્ષો આ મુદ્દે એકજૂથ થઈને અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. તમિલનાડુમાં મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજયને ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં સીમાંકન અંગે ચર્ચા કરવા તમામ સાંસદોની ખાસ બેઠક બોલાવી હતી, જેમાં કેન્દ્રના પ્રસ્તાવિત મોડેલનો વિરોધ કરાયો હતો. આંધ્રપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી એન. ચંદ્રબાબુ નાયડુએ પણ સીમાંકન અને વસ્તી વ્યવસ્થાપનને અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણથી જોવાની રજૂઆત કરી છે. દક્ષિણના રાજ્યોનો મૂળભૂત પ્રશ્ન એ જ છે કે દેશહિતમાં વસ્તી નિયંત્રણનું પાલન કરવાની તેમને સંસદમાં પોતાની તાકાત ગુમાવીને સજા કેમ ભોગવવી પડે?
હવે જોવાનું એ રહેશે કે ભવિષ્યમાં કેન્દ્ર સરકાર તમામ રાજ્યોના રાજકીય સંતુલન, સંઘીય માળખા અને વસ્તી નીતિ વચ્ચે કેવી રીતે સમન્વય સાધીને નવું ફોર્મ્યુલા તૈયાર કરે છે.
