પાકિસ્તાનને સિંધુ-ચિનાબનું પાણી ક્યારે મળશે? કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં દાયકાઓથી ઉતાર-ચઢાવ આવતા રહ્યા છે. તાજેતરમાં પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. આ તણાવપૂર્ણ વાતાવરણ વચ્ચે પણ બંને દેશો વચ્ચે કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સંપર્ક માધ્યમો (Communication Channels) આજે પણ કાર્યરત છે. પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થયો હતો કે બંને દેશો વચ્ચે દાયકાઓ જૂની ‘સિંધુ જળ સંધિ’ (Indus Waters Treaty) નું ભવિષ્ય શું રહેશે?
રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગે દ્વારા પૂછવામાં આવેલા એક સવાલના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે આ મુદ્દે ભારતનું વલણ સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે પાકિસ્તાનને સિંધુ નદી પ્રણાલીનું પાણી ત્યાં સુધી નહીં મળે અને આ સંધિ ત્યાં સુધી સ્થગિત રહેશે, જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સીમાપારથી થતા આતંકવાદને સંપૂર્ણપણે પ્રોત્સાહન આપવાનું બંધ કરવાનો નક્કર ભરોસો ન આપે.
સંસદમાં સરકારે શું આપ્યો જવાબ?
રાજ્યસભામાં વિદેશ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના વર્તમાન મુત્સદ્દી સંબંધો અને સિંધુ જળ સંધિ અંગે વિગતવાર માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ના રોજ પહલગામમાં થયેલા કાયરતાપૂર્ણ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સામે અનેક આકરા રાજદ્વારી પગલાં લીધાં હતાં. આ જ આકરા નિર્ણયોના ભાગરૂપે ભારતે સિંધુ જળ સંધિને પણ તાત્કાલિક અસરથી રોકી દીધી હતી.
સરકારે સંસદના પટલ પર ભારપૂર્વક કહ્યું કે આ સ્થિતિ ત્યાં સુધી યથાવત રહેશે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સીમાપાર આતંકવાદને સમર્થન આપવાનું બંધ કરવા માટે વિશ્વસનીય, કાયમી અને નક્કર પગલાં ન ભરે.
પાકિસ્તાનને પાણી ક્યારે મળશે? કોઈ ચોક્કસ તારીખ નહીં!
સરકારના જવાબથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે પાકિસ્તાનને પાણી ક્યારે મળશે તેની કોઈ ચોક્કસ તારીખ કે સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. સિંધુ જળ સંધિને પુનઃજીવિત કરવાનો સમગ્ર આધાર પાકિસ્તાનના પોતાના વલણ પર નિર્ભર કરે છે.
સરકારે સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદની ફેક્ટરીઓ બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ સંધિ હેઠળ પાણી સંબંધિત જૂની વ્યવસ્થાઓ ફરી શરૂ થવાની કોઈ જ શક્યતા નથી. એટલે કે ભારત સરકારે પાણી અને આતંકવાદને એક સાથે ન જોડવાની પોતાની જૂની નીતિને બદલીને હવે “પાણી અને આતંકવાદ એક સાથે ન વહી શકે” તેવો સ્પષ્ટ સંદેશ આપી દીધો છે.
તણાવ વચ્ચે પણ આ સંપર્કો ચાલુ છે
સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત હોવા છતાં, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તમામ સંપર્કો સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયા નથી. સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે રાજદ્વારી સ્તરે લિંક જાળવી રાખવા માટે બંને દેશોએ એકબીજાની રાજધાનીઓ (નવી દિલ્હી અને ઇસ્લામાબાદ) માં પોતાના રાજદ્વારી મિશનો (Diplomatic Missions) કાર્યરત રાખ્યા છે.
આ ઉપરાંત, દેશની સુરક્ષા અને મહત્વપૂર્ણ બાબતો માટે કેટલાક અતિ આવશ્યક સંપર્ક માધ્યમો પણ ચાલુ રાખવામાં આવ્યા છે, જે નીચે મુજબ છે:
DGMO સ્તરની વાટાઘાટો: બંને દેશોના ડીજીએમઓ (Director General of Military Operations) વચ્ચે લશ્કરી તણાવ ટાળવા માટે હોટલાઇન સંપર્ક ચાલુ છે.
બેલેસ્ટિક મિસાઇલ પરીક્ષણની જાણકારી: મિસાઇલ પરીક્ષણ કરતી વખતે અસમંજસ ન સર્જાય તે માટે તેની માહિતી અગાઉથી શેર કરવાની પ્રક્રિયા જાળવી રાખવામાં આવી છે.
પરમાણુ મથકોની યાદીની આપ-લે: દર વર્ષે ૧ જાન્યુઆરીએ એકબીજાના પરમાણુ પ્રતિષ્ઠાનોની યાદી શેર કરવાની પરંપરા ચાલુ છે.
કેદીઓની યાદી: બંને દેશોની જેલોમાં બંધ નાગરિક અને માછીમાર કેદીઓની યાદીની આપ-લે પણ નિયમિતપણે કરવામાં આવે છે.
‘ટ્રેક-૨’ વાટાઘાટો અંગે સરકારની સ્પષ્ટતા
સંસદમાં એવો પણ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો કે શું નિવૃત્ત ભારતીય રાજદૂતો, નિવૃત્ત સૈન્ય અધિકારીઓ કે સિવિલ સોસાયટીના લોકો પાકિસ્તાન સાથે અનૌપચારિક એટલે કે ‘ટ્રેક-૨’ (Track-2 Dialogue) વાટાઘાટો કરી રહ્યા છે?
આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું કે બંને દેશોના થિંક ટેન્ક, શિક્ષણવિદો કે પૂર્વ અધિકારીઓ વચ્ચે થતી કોઈ પણ અનૌપચારિક ચર્ચા સરકારના ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ આવતી નથી. જે લોકો આવી ટ્રેક-૨ વાટાઘાટોમાં ભાગ લે છે, તેઓ પોતાની અંગત ક્ષમતામાં ભાગ લે છે. તેમના દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા વિચારો કે અભિપ્રાયોને ક્યારેય ભારત સરકારનું સત્તાવાર વલણ ગણી શકાય નહીં.
સિંધુ જળ સંધિનું રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ
વર્ષ ૧૯૬૦માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતામાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલી સિંધુ જળ સંધિ બંને દેશો વચ્ચે પાણીની વહેંચણી માટેની સૌથી મોટી અને મહત્વપૂર્ણ કાનૂની વ્યવસ્થા રહી છે. આ સંધિ હેઠળ સિંધુ, ચિનાબ, ઝેલમ, રાવિ, બિયાસ અને સતલુજ નદીઓના પાણીના ઉપયોગ માટેના નિયમો નક્કી કરાયા હતા.
આવા સંવેદનશીલ મુદ્દે ભારત સરકારનું આ કડક વલણ દર્શાવે છે કે ભારત હવે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને આંતરિક સુરક્ષા સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.
