‘ફરજી ગુપ્ત માહિતીના આધારે ચાલી રહ્યું છે અમેરિકા’ – હોર્મુઝ વિવાદ પર ઈરાનનો મોટો પલટવાર
પશ્ચિમ એશિયાની તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ વચ્ચે હવે દુનિયાના બે કટ્ટર વિરોધી દેશો—અમેરિકા અને ઈરાન—વચ્ચે એક નવો અને અત્યંત સંવેદનશીલ મોર્ચો ખુલી ગયો છે. આ વખતે વિવાદનું કેન્દ્ર કોઈ યુદ્ધનું મેદાન નહીં, પરંતુ દુનિયાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ ગણાતી ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (હોર્મુઝ જલડમરૂમધ્ય) છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાન વચ્ચે આ વ્યૂહાત્મક જલમાર્ગને લઈને શાબ્દિક યુદ્ધ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું છે. બંને દેશો વચ્ચે ફાટી નીકળેલી આ નિવેદનબાજીએ આખી દુનિયાની ચિંતાઓ ફરી એકવાર વધારી દીધી છે. આખરે સમગ્ર મામલો શું છે અને આ વિવાદ કેમ આટલો ખતરનાક બની રહ્યો છે, આવો તેને વિસ્તારથી સમજીએ.
ટ્રમ્પનો મોટો દાવો: હોર્મુઝ પર અમેરિકાનું ‘સંપૂર્ણ નિયંત્રણ’
તાજેતરમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક એવું નિવેદન આપ્યું જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં હલચલ મચી ગઈ છે. ટ્રમ્પે મોટા આત્મવિશ્વાસ સાથે દાવો કર્યો છે કે વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર અમેરિકાનું “સંપૂર્ણ નિયંત્રણ” (Full Control) છે અને તે તેને જાળવી રાખશે.
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે હોર્મુઝ જલડમરૂમધ્ય કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે, તે કોઈથી છુપાયેલું નથી. દુનિયાનો એક મોટો તેલ અને ઉર્જા પુરવઠો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગથી પસાર થાય છે. એવામાં અમેરિકા દ્વારા આના પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણનો દાવો કરવો તે સીધી રીતે ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ અને તેની દરિયાઈ સીમાઓને પડકારવા સમાન છે. ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ પશ્ચિમ એશિયાના આ દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં તણાવ અચાનક ખૂબ જ વધી ગયો છે.
ઈરાનનો આક્રમક પલટવાર: અરાઘચીએ ગણાવી ‘ફરજી ગુપ્ત માહિતી’
ઈરાને યુએસ રાષ્ટ્રપતિના દાવાને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો છે. વોશિંગ્ટન પર પ્રહાર કરતા, તેહરાને કહ્યું કે અમેરિકા સંપૂર્ણપણે ખામીયુક્ત અને ભ્રામક ગુપ્ત માહિતીના મૂલ્યાંકનના આધારે ખતરનાક પગલાં લઈ રહ્યું છે – એવા પગલાં જે આ ક્ષેત્રને વધુ અસ્થિર કરી શકે છે. સમાચાર એજન્સી ANI અનુસાર, ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચીએ ટ્રમ્પના નિવેદન પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર કટાક્ષ કરતા તેમણે લખ્યું, “નકલી ગુપ્ત માહિતી નકલી સમાચાર કરતાં પણ વધુ ખતરનાક અને ખરાબ હોઈ શકે છે.”
અરાઘચીએ અમેરિકાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અંગે કોઈપણ ખોટી ગણતરી અથવા અવિચારી કાર્યવાહી ટાળવા માટે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી. અમેરિકી ગુપ્તચર તંત્રની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવતા, ઈરાનના વિદેશ મંત્રીએ યાદ અપાવ્યું કે ઈરાન પર તાજેતરના લશ્કરી હુમલાઓ પહેલા મોટી ગુપ્તચર નિષ્ફળતાઓ થઈ હતી, અને હવે હોર્મુઝના કિસ્સામાં એ જ જૂની ભૂલોનું પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે.
કેમ આટલી મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ છે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ?
આ વિવાદ ફક્ત શબ્દોના યુદ્ધ પૂરતો મર્યાદિત નથી; તેની પાછળ નોંધપાત્ર આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક કારણો છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ પર્સિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાતને જોડતો ખૂબ જ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે. લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) અને ક્રૂડ ઓઇલનો વિશ્વનો એક તૃતીયાંશથી વધુ વેપાર આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે અને વિશ્વના વિવિધ ખૂણાઓ સુધી પહોંચે છે.
ઈરાન આ સામુદ્રધુનીની બાજુમાં આવેલું છે અને પરંપરાગત રીતે આ ક્ષેત્રમાં મજબૂત હાજરી જાળવી રાખ્યું છે. આ માર્ગ પર કોઈપણ લશ્કરી મુકાબલો અથવા અવરોધ વિશ્વભરમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચાડી શકે છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અસ્થિર બનાવી શકે છે. ઈરાન યુએસ હસ્તક્ષેપ અને નૌકાદળ શક્તિ દ્વારા પ્રદેશમાં તેના નિયંત્રણના દાવા સામે સખત નારાજ છે.
આગામી દિવસોમાં શું પરિણામો આવી શકે છે?
હાલના સંજોગો જોતાં, એ સ્પષ્ટ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ તાજેતરનો વિવાદ ફક્ત રાજદ્વારી નિવેદનો સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું આક્રમક વલણ અને તેહરાનનો કડક પ્રતિભાવ દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિની શક્યતા દૂરની છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો બંને દેશો આ મુદ્દા પર આટલું આક્રમક વલણ જાળવી રાખશે, તો નજીકના ભવિષ્યમાં દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં મોટી લશ્કરી ઘટના અથવા અથડામણ થઈ શકે છે. વૈશ્વિક ધ્યાન હવે વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચેનો આ તણાવ આગળનો વળાંક લેશે તેના પર કેન્દ્રિત છે.
