ડિલિવરી પછી 15,000 મહિલાઓને યોગ્ય સારવાર કેમ નથી મળતી? સામે આવ્યું મોટું કારણ
યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) માં દર વર્ષે બાળકના જન્મ પછી હજારો મહિલાઓ ‘પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર’ (PTSD) નામના ગંભીર માનસિક તણાવનો શિકાર બને છે, પરંતુ તેનું યોગ્ય નિદાન થતું નથી. તાજેતરમાં સામે આવેલા એક નવા સંશોધન અનુસાર, યુકેમાં દર વર્ષે ઓછામાં ઓછી 15,000 મહિલાઓમાં આ સ્થિતિને ઓળખવામાં નિષ્ફળતા મળી રહી છે. મોટાભાગના જનરલ પ્રેક્ટિશ્નર (GPs) એટલે કે પ્રાથમિક ડોક્ટરો આ PTSD ના લક્ષણોને ભૂલથી ‘પોસ્ટનેટલ ડિપ્રેશન’ (પ્રસૂતિ પછીનું ડિપ્રેશન) સમજી બેસે છે, જેના કારણે મહિલાઓને સમયસર નિષ્ણાત તબીબી મદદ મળી શકતી નથી.
ઇંગ્લેન્ડમાં મેટરનિટી અને નિયોનેટલ (નવજાત શિશુ) સંભાળ સેવાઓ પર બેરોનેસ અમોસ અને ડોના ઓકિન્ડન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા ચોંકાવનારા રિપોર્ટ્સ બાદ આ ચેતવણી સામે આવી છે. આ રિપોર્ટ્સમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે એનએચએસ (NHS) ની સેવાઓ માતાઓ અને નવજાત શિશુઓની યોગ્ય સંભાળ લેવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
પ્રસૂતિ પછી માનસિક સ્વાસ્થ્યની ગંભીર સ્થિતિ
‘યુનિવર્સિટી ઓફ ઇસ્ટ એંગ્લિયા’ (UEA) દ્વારા કરવામાં આવેલો અને ‘બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ જનરલ પ્રેક્ટિસ’ માં પ્રકાશિત થયેલો આ અભ્યાસ આરોગ્ય સેવાઓને આગ્રહ કરે છે કે તેઓ ફેમિલી ડોક્ટરોને યોગ્ય તાલીમ અને સાધનો પૂરા પાડે જેથી કોઈ પણ મહિલા આ ગંભીર બીમારીમાંથી છૂટી ન જાય.
આંકડા દર્શાવે છે કે 2021 થી 2023 દરમિયાન યુકેમાં ગર્ભાવસ્થાના છ અઠવાડિયાથી લઈને એક વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન મહિલાઓના મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ આત્મહત્યા રહ્યું હતું. નિષ્ણાતો આ મૃત્યુને માત્ર “સમસ્યાની શરૂઆત” ગણાવે છે. તેમનું કહેવું છે કે વાસ્તવિકતામાં અસંખ્ય મહિલાઓ માનસિક સ્વાસ્થ્યની ગંભીર સમસ્યાઓ સામે લડી રહી છે, પરંતુ તેમને યોગ્ય સહાય કે સારવાર મળી શકતી નથી.
બાળકના જન્મ પછી PTSD કેમ થાય છે?
અભ્યાસના મુખ્ય સંશોધક અને ડૉ. મેગન ફોરમેનના જણાવ્યા અનુસાર:
“સંશોધન દર્શાવે છે કે બાળકના જન્મ પછી દર 20 માંથી એક મહિલા PTSD નો ભોગ બને છે. સમગ્ર યુકેમાં આ સંખ્યા હજારોની થાય છે. સામાન્ય રીતે આ સ્થિતિ ગર્ભાવસ્થા કે ડિલિવરી દરમિયાન અનુભવાયેલા કોઈ ભયાનક અનુભવ કે આઘાતને કારણે થાય છે, પરંતુ ઘણીવાર કોઈપણ તબીબી જટિલતા વગર થયેલી સામાન્ય પ્રસૂતિ પછી પણ મહિલા આ માનસિક આઘાતમાં સરી પડી શકે છે.”
અણઉકેલાયેલા બર્થ ટ્રોમા (પ્રસૂતિના આઘાત) ના પરિણામો મહિલા અને તેના સમગ્ર પરિવાર માટે ખૂબ જ ગંભીર હોઈ શકે છે.
અતિશય ચિંતા: કેટલીક મહિલાઓ એટલી બધી ચિંતાતુર બની જાય છે કે તેઓ પોતાના કે પોતાના બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે વારંવાર ડોક્ટરો પાસે દોડી જાય છે.
આરોગ્ય સેવાઓથી અંતર: બીજી તરફ, કેટલીક મહિલાઓ ભવિષ્યની ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પણ હોસ્પિટલ કે આરોગ્ય સેવાઓનો સંપર્ક કરવાનું જ ટાળવા લાગે છે.
નિયંત્રણ મેળવવાનો પ્રયાસ: આગળની ગર્ભાવસ્થામાં માનસિક નિયંત્રણ જાળવી રાખવા માટે તેઓ ઈચ્છાપૂર્વક સિઝેરિયન (C-Section) ની માંગ કરે છે અથવા તો હાઈ-રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી હોવા છતાં ભૂતકાળના ખરાબ અનુભવોથી બચવા માટે હોસ્પિટલને બદલે ઘરમાં જ ડિલિવરી કરવાનો ખતરનાક નિર્ણય લે છે.
અધૂરી માર્ગદર્શિકા અને ‘અંધારામાં નિદાન’
જોકે રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓમાં બર્થ ટ્રોમાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ડોક્ટરો પાસે આ તણાવની ગંભીરતા કે જોખમ માપવા માટે કોઈ વ્યાવહારિક સાધનો કે માર્ગદર્શિકા નથી. ડૉ. ફોરમેને ઉમેર્યું કે યોગ્ય માહિતીના અભાવે ડોક્ટરો એક પ્રકારે “અંધારામાં નિદાન” કરી રહ્યા છે.
આ ખોટા નિદાનનું પરિણામ મહિલાઓ માટે નુકસાનકારક સાબિત થાય છે. PTSD થી પીડાતી મહિલાઓને ભૂલથી ડિપ્રેશનની દવાઓ (Antidepressants) આપવામાં આવે છે, જ્યારે આ સ્થિતિમાં દવાની જગ્યાએ ‘સાયકોલોજિકલ થેરાપી’ (માનસિક કાઉન્સેલિંગ) વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે.
ઘણી વખત નવી માતાઓ પોતાના બાળકના ચેક-અપ કે રસીકરણ માટે ડોક્ટર પાસે જાય છે, અને તે સમયે તેઓ પોતાના આઘાતજનક અનુભવ વિશે વાત કરવા માનસિક રીતે તૈયાર હોતી નથી. જો આવા સમયે તેમને યોગ્ય રીતે પૂછપરછ કરવામાં ન આવે, તો મહિલાઓ પોતાની જાતને અસહાય અનુભવે છે.
‘રોયલ કોલેજ ઓફ GPs’ ના પ્રમુખ પ્રોફેસર વિક્ટોરિયા ત્ઝોર્ટઝિઓ-બ્રાઉને જણાવ્યું હતું કે, “આ રિપોર્ટ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ખામી તરફ આપણું ધ્યાન દોરે છે. બાળકના નાજુક જન્મ પછી 6 થી 8 અઠવાડિયાની તપાસ એ મહિલા અને બાળકના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ચર્ચા કરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે. પરંતુ PTSD ના લક્ષણો ઘણીવાર ડિપ્રેશન અને ચિંતા સાથે ભળી જાય છે, અને કેટલીકવાર જન્મના મહિનાઓ પછી સામે આવે છે.”
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ માટે માત્ર એક મુલાકાત પૂરતી નથી, પરંતુ મહિલાને સગર્ભાવસ્થાથી લઈને બાળકના જન્મ પછી સુધી સતત અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોનું સમર્થન મળવું જરૂરી છે.
