વંદે માતરમ પર રાજકીય ઘમાસાણ: ફારૂક અબ્દુલ્લાએ આખું ગીત ગાયું, કોંગ્રેસની ટકોર બાદ ભાજપનો વળતો પ્રહાર
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં યોજાયેલા પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલના ઉદ્ઘાટન સમારોહે અચાનક રાજકીય ચર્ચાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું છે. ફિલ્મ, કલા અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા આ કાર્યક્રમમાં ‘વંદે માતરમ’ના સમગ્ર છ પદોનું ગાન કરવામાં આવ્યું અને તેના પગલે કોંગ્રેસ તથા ભાજપ વચ્ચે રાજકીય ટકરાવ શરૂ થયો છે.
કાર્યક્રમ દરમિયાન જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લા, નેશનલ કોન્ફરન્સના અધ્યક્ષ ફારૂક અબ્દુલ્લા સહિત અનેક નેતાઓ ગીતના સન્માનમાં ઊભા રહ્યા હતા. સમગ્ર ગાન દરમિયાન નેતાઓએ શિસ્તબદ્ધ રીતે સાવધાનની સ્થિતિમાં રહીને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કર્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે.
પરંતુ કાર્યક્રમનો આ વીડિયો જાહેરમાં આવ્યા બાદ કોંગ્રેસે સંપૂર્ણ ‘વંદે માતરમ’ના ગાન અંગે વાંધો વ્યક્ત કર્યો. કોંગ્રેસની આ ટકોર બાદ ભાજપે કોંગ્રેસ પર જોરદાર પ્રહાર કરતાં આ મુદ્દાને રાષ્ટ્રીયતા અને તુષ્ટિકરણની રાજનીતિ સાથે જોડ્યો છે.
આ રીતે એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં ગવાયેલા ગીતે ફરી એક વખત દેશની રાજનીતિમાં જૂના અને સંવેદનશીલ પ્રશ્નોને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધા છે.
ફિલ્મ ફેસ્ટિવલથી શરૂ થયો રાજકીય વિવાદ
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલનું આયોજન પ્રદેશ માટે સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ ઘટના માનવામાં આવે છે. લાંબા સમયથી વિવિધ રાજકીય અને સામાજિક પડકારોમાંથી પસાર થયેલા જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ફિલ્મ અને કલા ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની પહેલને સકારાત્મક સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી હતી.
પરંતુ ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં ‘વંદે માતરમ’ના સંપૂર્ણ સંસ્કરણનું ગાન થતાં જ ચર્ચાનો કેન્દ્ર ફિલ્મોથી ખસી રાજકારણ તરફ આવી ગયો.
સામાન્ય રીતે કાર્યક્રમોમાં ‘વંદે માતરમ’ના પસંદ કરાયેલા પદોનું ગાન કરવામાં આવે છે. આ વખતે જોકે સમગ્ર છ પદો ગવાયા હતા. આ દરમિયાન મંચ પર હાજર રહેલા મુખ્ય નેતાઓ પણ ઊભા રહીને સન્માન વ્યક્ત કરતા જોવા મળ્યા.
વિશેષ ધ્યાન ફારૂક અબ્દુલ્લા અને ઉમર અબ્દુલ્લાની હાજરી પર ગયું, કારણ કે નેશનલ કોન્ફરન્સ લાંબા સમયથી જમ્મુ-કાશ્મીરની વિશિષ્ટ રાજકીય ઓળખ અને પ્રદેશના મુદ્દાઓને લઈને પોતાની અલગ રાજકીય સ્થિતિ માટે જાણીતી રહી છે.
ફારૂક અબ્દુલ્લાની હાજરી કેમ ચર્ચામાં આવી?
ફારૂક અબ્દુલ્લા જમ્મુ-કાશ્મીરના અનુભવી રાજકારણી છે અને નેશનલ કોન્ફરન્સના સૌથી જાણીતા ચહેરાઓમાંના એક છે. તેઓ ભૂતકાળમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે.
આથી જ્યારે તેઓ સમગ્ર ‘વંદે માતરમ’ના ગાન દરમિયાન સન્માનપૂર્વક ઊભા રહ્યા હોવાનું સામે આવ્યું, ત્યારે તેના રાજકીય અર્થઘટનો શરૂ થયા.
આ ઘટનાને કેટલાક લોકો રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે સન્માન તરીકે જોઈ રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ કોંગ્રેસે ગીતના સમગ્ર સંસ્કરણને લઈને ઐતિહાસિક અને રાજકીય દલીલો રજૂ કરી છે.
અહીંથી એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—‘વંદે માતરમ’ના કયા ભાગનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને તેની પાછળ સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન શું સંમતિ બની હતી?
કોંગ્રેસે સંપૂર્ણ ગીત સામે શું વાંધો ઉઠાવ્યો?
કોંગ્રેસના મહાસચિવ અને સાંસદ કેસી વેણુગોપાલે આ મુદ્દે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની પ્રતિક્રિયા આપી.
તેમણે દલીલ કરી કે ‘વંદે માતરમ’નું સંપૂર્ણ સંસ્કરણ તે સર્વસમાવેશક અને બહુલતાવાદી વિચારસરણી સાથે સુસંગત નથી, જેને સ્વતંત્રતા આંદોલનના નેતાઓએ આગળ વધારી હતી.
કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન ‘વંદે માતરમ’ના ચોક્કસ બે પદોનો વ્યાપક રીતે સ્વીકાર થયો હતો અને ભવિષ્યમાં પણ એ જ સંસ્કરણને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.
પાર્ટીએ પોતાના સહયોગી પક્ષોને પણ અપીલ કરી છે કે તેઓ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓએ સ્વીકારેલી પરંપરા અને તેમની વિચારસરણીનું સન્માન કરે.
કોંગ્રેસનો મૂળ તર્ક એ છે કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે સન્માન હોવા છતાં ભારતની બહુધર્મી અને બહુલતાવાદી રચનાને ધ્યાનમાં રાખીને તેની રજૂઆત થવી જોઈએ.
‘વંદે માતરમ’નો ઐતિહાસિક સંદર્ભ શું છે?
‘વંદે માતરમ’ માત્ર એક ગીત નથી. ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલનના ઇતિહાસમાં તેનું વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે.
આ ગીત બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની રચના છે અને તેમના પ્રસિદ્ધ નવલકથા ‘આનંદમઠ’ સાથે તેનો ઐતિહાસિક સંબંધ છે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન આ ગીત દેશભક્તિના પ્રતીક તરીકે લોકપ્રિય બન્યું હતું.
પરંતુ સમય જતાં તેના કેટલાક ભાગોને લઈને ધાર્મિક અને સામાજિક ચર્ચાઓ પણ ઊભી થઈ હતી. ખાસ કરીને ગીતના કેટલાક પદોમાં માતૃભૂમિને દેવીસ્વરૂપે રજૂ કરવામાં આવતી છબી અંગે વિવિધ સમુદાયોમાં અલગ-અલગ અભિપ્રાયો રહ્યા છે.
આ ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિને કારણે સ્વતંત્ર ભારતે ગીતના ચોક્કસ ભાગને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે માન્યતા આપવાની પરંપરા વિકસાવી.
આ જ ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ કોંગ્રેસની વર્તમાન દલીલમાં મહત્વપૂર્ણ બની છે.
ભાજપે કોંગ્રેસ પર શા માટે પ્રહાર કર્યો?
કોંગ્રેસની ટકોર બાદ ભાજપે તરત જ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો.
ભાજપના સાંસદ અને રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા સુધાંશુ ત્રિવેદીએ કેસી વેણુગોપાલની ટિપ્પણી પર સવાલ ઉઠાવતા કોંગ્રેસની રાજકીય વિચારસરણી પર જ પ્રહાર કર્યો.
ભાજપનું કહેવું છે કે જો નેશનલ કોન્ફરન્સના નેતાઓ સમગ્ર ‘વંદે માતરમ’ના ગાન દરમિયાન સન્માનપૂર્વક ઊભા રહી શકે છે, તો કોંગ્રેસને તેમાં વાંધો શા માટે છે?
ભાજપે એવો પણ દાવો કર્યો કે કોંગ્રેસના કેટલાક સાથી પક્ષો પણ સંપૂર્ણ ‘વંદે માતરમ’ના ગાનમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. તેથી કોંગ્રેસની અંદરની રાજકીય સ્થિતિ અને તેના સહયોગી પક્ષોની સ્થિતિ વચ્ચે તફાવત દેખાઈ રહ્યો છે.
‘21મી સદીની મુસ્લિમ લીગ’નો ભાજપનો આરોપ
આ વિવાદને વધુ તીવ્ર બનાવનાર બાબત ભાજપના નેતા સુધાંશુ ત્રિવેદીનું નિવેદન છે.
તેમણે કોંગ્રેસ પર આકરો હુમલો કરતાં એવો આરોપ મૂક્યો કે કોંગ્રેસ હવે ‘21મી સદીની મુસ્લિમ લીગ’ બની ગઈ છે. ભાજપના નેતાએ એવો પણ દાવો કર્યો કે કોંગ્રેસનો કહેવાતો સેક્યુલર ચહેરો હવે સામે આવી ગયો છે.
આ પ્રકારના આરોપો ભારતીય રાજકારણમાં નવા નથી. રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો, ધર્મ, અલ્પસંખ્યક અધિકારો અને સેક્યુલરિઝમ જેવા મુદ્દાઓ પર ભાજપ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે લાંબા સમયથી વિચારધારાત્મક મતભેદો જોવા મળ્યા છે.
પરંતુ ‘મુસ્લિમ લીગ’ જેવી ઐતિહાસિક અને રાજકીય રીતે ભારે સંવેદનશીલ ઉપમા આપવાથી વિવાદ વધુ રાજકીય બની ગયો છે.
કોંગ્રેસ માટે આ મુદ્દો કેટલો સંવેદનશીલ?
કોંગ્રેસ માટે આ મુદ્દો માત્ર ગીતના કેટલા પદ ગાવા જોઈએ એટલો સીમિત નથી.
પાર્ટી લાંબા સમયથી પોતાને ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલનની વારસદાર તરીકે રજૂ કરે છે. તેથી સ્વતંત્રતા સંગ્રામના નેતાઓએ જે પ્રકારની સર્વસમાવેશક રાષ્ટ્રીય ઓળખની કલ્પના કરી હતી, તેનો સંદર્ભ આપવો કોંગ્રેસ માટે રાજકીય રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
પાર્ટીનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનું સન્માન કરવું જરૂરી છે, પરંતુ તે સાથે ભારતની વિવિધતા અને ધાર્મિક સંવેદનાઓનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કોંગ્રેસના નેતાઓ માટે આ મુદ્દો એક રીતે ‘રાષ્ટ્રવાદ’ અને ‘બહુલતાવાદ’ વચ્ચે સંતુલનનો પ્રશ્ન છે.
वंदे मातरम् के संपूर्ण गायन को लेकर संसद द्वारा पारित नियम के बावजूद कांग्रेस के संगठन महासचिव के सी वेणुगोपाल ने X पर जो आपत्ति की है उसने उसका असली चेहरा सामने ला दिया है।
कांग्रेस के सहयोगी दलों, यहाँ तक कि NCP और नेशनल कॉन्फ्रेंस के नेता भी संपूर्ण वंदे मातरम् के गायन में… pic.twitter.com/ue64cbP4AH
— Dr. Sudhanshu Trivedi (@SudhanshuTrived) September 8, 2026
ભાજપ માટે આ મુદ્દો શું સંદેશ આપે છે?
ભાજપ લાંબા સમયથી રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અને રાષ્ટ્રવાદને પોતાની રાજકીય ઓળખના મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરીકે રજૂ કરે છે.
‘વંદે માતરમ’, ‘જન ગણ મન’, તિરંગો અને સશસ્ત્ર દળો જેવા મુદ્દાઓ પર ભાજપનો અભિગમ સામાન્ય રીતે વધુ સ્પષ્ટ અને કડક રહ્યો છે.
તેથી કોંગ્રેસ દ્વારા સંપૂર્ણ ગીત અંગે વાંધો ઉઠાવવામાં આવતા ભાજપ તેને પોતાની રાજકીય વિચારસરણીને મજબૂત કરવાની તક તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
ભાજપનો તર્ક સરળ છે—જો ગીત રાષ્ટ્રીય આંદોલનનું મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક છે, તો તેના સંપૂર્ણ ગાન સામે વાંધો કેમ?
જોકે વિરોધીઓનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા માત્ર એક ગીત અથવા સૂત્રથી નક્કી થઈ શકે નહીં.
જમ્મુ-કાશ્મીરનું રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્ય
આ સમગ્ર વિવાદ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયો હોવાથી તેનું રાજકીય મહત્વ વધારે છે.
2019માં કલમ 370 સંબંધિત મોટા બંધારણીય ફેરફારો બાદ જમ્મુ-કાશ્મીરની રાજનીતિમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. નેશનલ કોન્ફરન્સ સહિતના સ્થાનિક રાજકીય પક્ષો માટે પ્રદેશની ઓળખ, સ્વાયત્તતા અને રાજકીય અધિકારો આજે પણ મુખ્ય મુદ્દા છે.
આવા પ્રદેશમાં ‘વંદે માતરમ’ જેવા રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનું સંપૂર્ણ ગાન અને તેમાં સ્થાનિક રાજકીય નેતાઓની ભાગીદારીને કારણે સ્વાભાવિક રીતે વધુ ચર્ચા થાય છે.
પરંતુ બીજી બાજુ એ પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે કોઈ નેતા રાષ્ટ્રીય ગીતના સન્માનમાં ઊભા રહ્યા હોય તો તેના આધારે તેમની સમગ્ર રાજકીય વિચારસરણી વિશે અંતિમ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
The full version of Vande Mataram sits uneasily with the syncretic and pluralist ethos that our freedom fighters envisioned and nurtured for India.
For us, the considered judgment of Mahatma Gandhi, Pandit Nehru, Sardar Patel, Subhash Chandra Bose, Rajendra Prasad, Acharya… pic.twitter.com/VngmVUmevz
— K C Venugopal (@kcvenugopalmp) September 8, 2026
શું આ ખરેખર રાષ્ટ્રવાદનો પ્રશ્ન છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ દરેક રાજકીય પક્ષ પોતાની વિચારસરણી અનુસાર આપશે.
ભાજપ માટે આ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના સન્માન અને રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. કોંગ્રેસ માટે આ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલનની બહુલતાવાદી પરંપરા અને ઐતિહાસિક સંમતિનો પ્રશ્ન છે.
વાસ્તવિકતા કદાચ આ બંને વચ્ચે ક્યાંક છે.
એક લોકશાહી દેશમાં રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનું સન્માન અને વિવિધ સમુદાયોની ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક સંવેદનાઓ બંને મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રશ્ન એ છે કે બંને વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવે.
સોશિયલ મીડિયા પર પણ ગરમાઈ ચર્ચા
વિડિયો સામે આવ્યા બાદ સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ મુદ્દે ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
એક તરફ ઘણા લોકો ફારૂક અબ્દુલ્લા અને ઉમર અબ્દુલ્લાની હાજરીને રાષ્ટ્રીય એકતાના સંકેત તરીકે જોઈ રહ્યા છે. તેમના મતે જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્ય રાજકીય નેતાઓ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ગીતના સન્માનમાં ઊભા રહેવું મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે.
બીજી તરફ કેટલાક લોકો કોંગ્રેસની દલીલને યોગ્ય ગણાવી રહ્યા છે અને કહે છે કે સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન જે સંસ્કરણને વ્યાપક સ્વીકાર મળ્યો હતો, તેની જ પરંપરા જાળવવી જોઈએ.
આથી સોશિયલ મીડિયા પર પણ ચર્ચા બે સ્પષ્ટ જૂથોમાં વહેંચાયેલી જોવા મળી રહી છે.
