‘મેજિસ્ટ્રેટે આવી નોટિસ કેવી રીતે આપી?’ વિદ્યાર્થીને વિરોધ પ્રદર્શનમાં હાજરી બદલ નોટિસ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટનો આકરો વલણ
વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા એક યુવા કાયદાના વિદ્યાર્થીને કથિત રીતે “સરકાર વિરોધી પ્રચાર” ફેલાવવા અને અન્ય વિદ્યાર્થીઓને દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે યોજાયેલા પ્રદર્શનમાં જોડાવા માટે પ્રેરિત કરવાનો આરોપ લગાવીને નોટિસ આપવામાં આવી હતી. આ મામલો બુધવારે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો, જ્યાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતએ ગૌતમ બુદ્ધ નગર પ્રશાસનની કાર્યવાહી અંગે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.
કોર્ટનું કહેવું હતું કે અગાઉના આદેશમાં વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનમાં માત્ર ભાગ લેવા બદલ કોઈ દંડાત્મક અથવા બળજબરીભરી કાર્યવાહી ન કરવા અંગે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. તેમ છતાં, એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા આવી નોટિસ જારી કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલને કોર્ટે ગંભીરતાથી લીધો છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે સવાલ કર્યો કે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ સ્પષ્ટ હતો ત્યારે કોઈ મેજિસ્ટ્રેટ આવી કાર્યવાહી કરવાની હિંમત કેવી રીતે કરી શકે? કોર્ટે હવે ગૌતમ બુદ્ધ નગરના સંબંધિત જિલ્લા અને એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી સમગ્ર મામલે સ્પષ્ટતા માંગવાનો સંકેત આપ્યો છે.
20 વર્ષના કાયદાના વિદ્યાર્થીને શા માટે નોટિસ આપવામાં આવી?
આ મામલાના કેન્દ્રમાં ગૌતમ બુદ્ધ યુનિવર્સિટીના બીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરતા 20 વર્ષીય વિદ્યાર્થી અક્ષત ત્રિપાઠી છે. મળતી માહિતી મુજબ, તેમને 4 સપ્ટેમ્બરે એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ તરફથી નોટિસ આપવામાં આવી હતી.
પોલીસના અહેવાલના આધારે તૈયાર કરાયેલી આ નોટિસમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે વિદ્યાર્થી દ્વારા સરકાર વિરોધી માહિતી અથવા પ્રચાર ફેલાવવામાં આવ્યો હતો અને તેણે અન્ય વિદ્યાર્થીઓને દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે થયેલા કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) સાથે જોડાયેલા વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.
નોટિસમાં વિદ્યાર્થીને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વ્યક્તિગત બોન્ડ તરીકે ₹5 લાખ અને એટલી જ રકમની બે જામીન રજૂ કરવાની સંભાવના અંગે કારણ બતાવવા કહેવામાં આવ્યું હતું. આ વ્યવસ્થા છ મહિના સુધી શાંતિ જાળવવા સાથે જોડાયેલી હતી.
પરંતુ ઘટનાક્રમમાં બીજા જ દિવસે આ નોટિસ પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.
નોટિસ પાછી ખેંચાઈ, છતાં મામલો ગંભીર કેમ બન્યો?
પ્રશાસને તપાસ બાદ નોટિસ રદ કરી હોવાનું જણાવાયું હતું. તપાસ દરમિયાન જે માહિતીના આધારે કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી તે ખોટી હોવાનું સામે આવ્યું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું.
આ મામલામાં એક મહત્વપૂર્ણ હકીકત એ પણ સામે આવી કે જે સમયગાળા દરમિયાન વિદ્યાર્થી પર યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓને ઉશ્કેરવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો, તે સમયે તે યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં હાજર જ નહોતો.
વિદ્યાર્થીના જણાવ્યા પ્રમાણે, તે 25 મેના રોજ લગભગ ત્રણ મહિનાની સેમેસ્ટર બ્રેક માટે યુનિવર્સિટીમાંથી પોતાના વતન ગયો હતો અને સંબંધિત સમયગાળા દરમિયાન પ્રયાગરાજમાં હતો.
હા, તેણે 20 જુલાઈએ દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે યોજાયેલા CJPના વિરોધ પ્રદર્શનમાં હાજરી આપી હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું. પરંતુ તેનો સવાલ હતો કે જ્યારે તે યુનિવર્સિટીમાં હાજર જ નહોતો ત્યારે કેમ્પસમાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓને વિરોધ માટે ઉશ્કેરવાનો આરોપ તેના પર કેવી રીતે લગાવી શકાય?
સુપ્રીમ કોર્ટમાં વકીલે મામલો ઉઠાવ્યો
વરિષ્ઠ વકીલ વિશ્વજિત ભટ્ટાચાર્યએ બુધવારે સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચ સમક્ષ આ નોટિસનો મુદ્દો રજૂ કર્યો હતો. તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું કે અગાઉના આદેશ છતાં વિદ્યાર્થી સામે આ પ્રકારની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
તેમણે આ ઘટનાને ભારતના વિદ્યાર્થીઓ સાથે કરવામાં આવી રહેલા એક પ્રકારના “પ્રયોગ” તરીકે ગણાવી અને કોર્ટને દખલ કરવાની વિનંતી કરી, જેથી ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન ન થાય.
આ રજૂઆત સાંભળ્યા બાદ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે પ્રશાસનની કાર્યવાહી અંગે કડક સવાલો કર્યા.
CJIએ જણાવ્યું કે જ્યારે કોર્ટના આદેશમાં વિદ્યાર્થીઓ સામે કાર્યવાહી ન કરવાની વાત સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવી હતી, ત્યારે કોઈ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ નોટિસ કેવી રીતે આપી શકે?
1 સપ્ટેમ્બરના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનો ઉલ્લેખ
આ મામલામાં 1 સપ્ટેમ્બરના સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશનું વિશેષ મહત્વ છે. તે આદેશમાં કોર્ટે જુલાઈ દરમિયાન CJP દ્વારા આયોજિત વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલા ફોજદારી કેસો અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો હતો.
કોર્ટે બંધારણના આર્ટિકલ 142 હેઠળ મળેલી અસાધારણ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને 20થી 25 જુલાઈ દરમિયાન વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ વિરોધ પ્રદર્શનોને લઈને નોંધાયેલી FIR સંબંધિત કાર્યવાહી આગળ ન વધારવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
કોર્ટના નિર્દેશ મુજબ, આ FIRની તપાસ અથવા કાર્યવાહી આગળ ચલાવવામાં ન આવે અને તેમને તમામ હેતુઓ માટે બંધ ગણવામાં આવે.
આ સાથે કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શનમાં હાજરી આપવી પોતે જ ફોજદારી ગુનો ગણાવી શકાય નહીં.
નવા કેસ અથવા FIR અંગે પણ કોર્ટનો સ્પષ્ટ સંદેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર જૂની FIR બંધ કરવાની વાત જ કરી નહોતી. તે જ ઘટનાઓના સંદર્ભમાં નવી FIR નોંધવા સામે પણ સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ એવો હતો કે માત્ર વિરોધમાં હાજરી આપનારા વિદ્યાર્થીઓ અથવા યુવાનોને ફોજદારી કાર્યવાહીનો સામનો ન કરવો પડે.
જોકે, કોર્ટ દ્વારા દિલ્હીના પોલીસ વિભાગે દર્શાવેલા આશરે 2,837 એવા લોકોના મામલાને અલગથી વિચારણા માટે ખુલ્લો રાખ્યો હતો, જેમના વિશે પોલીસે અગાઉથી ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ હોવાનો દાવો કર્યો હતો અને જેઓ કથિત રીતે વિરોધ સ્થળે હાજર હતા.
પોલીસે તેમના વ્યક્તિગત રોલની તપાસ કરવાની મંજૂરી માગી હતી, ખાસ કરીને એવા કિસ્સાઓમાં જ્યાં શારીરિક નુકસાન અથવા જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાના આરોપો જોડાયેલા હતા.
સરકાર અને વિરોધ પક્ષ વચ્ચેનો મોટો વિવાદ
આ સમગ્ર મામલાની પાછળ જુલાઈમાં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો અને ત્યારબાદ સરકાર સાથે થયેલી ચર્ચાઓનો પણ સંદર્ભ છે.
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે 25 જુલાઈની બેઠક બાદ કરવામાં આવેલા આશ્વાસનોનું પાલન કરવામાં આવશે. તેમાં ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન નોંધાયેલી FIR પાછી ખેંચવી, તે જ ઘટનાઓ અંગે નવા ફોજદારી કેસ ન કરવા અને NEETના ઉમેદવારો તથા અન્ય વિદ્યાર્થીઓના આત્મહત્યાથી થયેલા મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં તેમના પરિવારોને વળતર જેવી બાબતોનો સમાવેશ થતો હતો.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો 1 સપ્ટેમ્બરનો આદેશ આવ્યો હતો.
તેથી અક્ષત ત્રિપાઠીને અપાયેલી નોટિસે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે—જો કોર્ટનો આદેશ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર વિરોધમાં ભાગ લેવા બદલ કાર્યવાહીથી રક્ષણ આપે છે, તો સ્થાનિક પ્રશાસન તેનાથી વિપરીત પગલું કેવી રીતે લઈ શકે?
BNSS હેઠળ પ્રતિબંધાત્મક કાર્યવાહી
વિદ્યાર્થી સામેની કાર્યવાહી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) હેઠળની પ્રતિબંધાત્મક જોગવાઈઓના આધારે શરૂ કરવામાં આવી હતી.
આ પ્રકારની જોગવાઈઓનો હેતુ સામાન્ય રીતે ભવિષ્યમાં શાંતિ અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાનો હોય છે. પોલીસ તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે વિદ્યાર્થીની પ્રવૃત્તિઓના કારણે યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં તણાવ સર્જાયો હતો અને જાહેર વ્યવસ્થા માટે સંભવિત મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ બાદમાં કરવામાં આવેલી તપાસમાં આ આધારભૂત માહિતી ખોટી હોવાનું જાણવા મળ્યું હોવાનું જણાવાયું.
આ કારણે નોટિસ પાછી ખેંચવામાં આવી હતી.
કોર્ટનો સવાલ: નોટિસ પાછી ખેંચવાથી મામલો પૂરો થઈ જાય?
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ જ્યારે જણાવવામાં આવ્યું કે નોટિસ હવે પાછી ખેંચાઈ ગઈ છે, ત્યારે CJIએ પૂછ્યું કે શું તેની સત્તાવાર જાણકારી અથવા લેખિત સંદેશ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે?
જ્યારે કોર્ટને કહેવામાં આવ્યું કે નોટિસ પાછી ખેંચવાની માહિતી માત્ર મીડિયા રિપોર્ટ્સ મારફતે મળી છે, ત્યારે CJIએ સમગ્ર હકીકત અને સંબંધિત દસ્તાવેજો કોર્ટના રેકોર્ડ પર મૂકવા જણાવ્યું.
કોર્ટનો અભિગમ એ હતો કે માત્ર નોટિસ પાછી ખેંચી લેવાથી પ્રશ્ન સમાપ્ત થતો નથી. જો વાસ્તવમાં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ તેની વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોય, તો જવાબદારી નક્કી કરવા માટે સંબંધિત અધિકારીઓ પાસેથી સ્પષ્ટતા મેળવવી જરૂરી બની શકે છે.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના અગાઉના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ
આ ઘટના એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે થોડા દિવસ પહેલાં જ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ગૌતમ બુદ્ધ નગર પ્રશાસન દ્વારા અન્ય એક યુવા કાર્યકર્તા અંકૃતિ ચૌધરી સામે કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી અંગે પણ કડક વલણ અપનાવ્યું હતું.
હાઈકોર્ટે ચૌધરી સામે નેશનલ સિક્યુરિટી એક્ટ હેઠળ કરવામાં આવેલી અટકાયત રદ કરી હતી. સાથે જ તેમને વળતર તરીકે ₹5 લાખ આપવાનો આદેશ કર્યો હતો અને આ રકમ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના પગારમાંથી વસૂલ કરવાની વાત કહી હતી.
કોર્ટે પોલીસ અને જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટની કામગીરી અંગેની નારાજગી તેમના સર્વિસ રેકોર્ડમાં નોંધવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો.
‘બ્યુરોક્રેટિક ઓવરરીચ’ અંગે હાઈકોર્ટની ટિપ્પણી
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ કેસમાં પ્રશાસનની કામગીરીને “બ્યુરોક્રેટિક ઓવરરીચ” તરીકે ગણાવી હતી.
કોર્ટને એવું પણ જણાયું હતું કે ચૌધરી સામે BNSSની કલમ 130 હેઠળ આપવામાં આવેલી નોટિસ તેમની ધરપકડ પહેલાંની કાર્યવાહી તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી, પરંતુ રેકોર્ડની તપાસ બાદ એવું લાગ્યું કે નોટિસ વાસ્તવમાં ધરપકડ થયા પછી તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
હાઈકોર્ટે આ પ્રક્રિયાને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના દુરુપયોગ સમાન ગણાવી હતી.
પોલીસના જનરલ ડાયરી રેકોર્ડ, વોટ્સએપ ચેટ્સ અને વીડિયો સહિતના દસ્તાવેજોની તપાસ બાદ હાઈકોર્ટને એવું કોઈ પૂરતું સામગ્રી મળ્યું નહોતું જેનાથી ચૌધરીએ લોકોને રમખાણ, આગજની અથવા જાહેર-ખાનગી સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવા માટે ઉશ્કેર્યા હોવાનું સાબિત થાય.
અધિકારીઓ માટે બંધારણ સર્વોપરી હોવાનો સંદેશ
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં બ્યુરોક્રસી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. કોર્ટે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે IAS અને IPS અધિકારીઓની વફાદારી બંધારણ પ્રત્યે હોવી જોઈએ, માત્ર રાજકીય કાર્યપાલિકા પ્રત્યે નહીં.
આ ટિપ્પણીને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ હતી, કારણ કે તે સરકારી અધિકારીઓની સત્તા અને જવાબદારી અંગેના મૂળભૂત સિદ્ધાંત તરફ ધ્યાન દોરે છે.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટ શું કરશે?
બુધવારની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે વકીલને અક્ષત ત્રિપાઠી સાથે સંબંધિત તમામ હકીકતો, દસ્તાવેજો અને સામગ્રી રેકોર્ડ પર મૂકવા જણાવ્યું છે.
CJIએ સંકેત આપ્યો કે કોર્ટ ગૌતમ બુદ્ધ નગરના સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી આ મામલે સ્પષ્ટતા માંગશે.
આથી હવે આગામી કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને એ નક્કી કરવાનું રહેશે કે નોટિસ કયા આધાર પર આપવામાં આવી, પોલીસ રિપોર્ટમાં કઈ માહિતી હતી, તે માહિતીની ચકાસણી કેવી રીતે થઈ અને સુપ્રીમ કોર્ટના 1 સપઆ ઘટનાને માત્ર એક વિદ્યાર્થીને અપાયેલી નોટિસ તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં બને. તેનો વ્ય્ટેમ્બરના આદેશને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો હતો કે નહીં.
આ મામલો વિદ્યાર્થીઓના અધિકારો માટે કેમ મહત્વનો?
આ ઘટનાને માત્ર એક વિદ્યાર્થીને અપાયેલી નોટિસ તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં બને. તેનો વ્યાપ વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ કરવાનો અધિકાર, પ્રશાસનની સત્તા અને કોર્ટના આદેશની અસરકારકતા સુધી જાય છે.
લોકશાહી વ્યવસ્થામાં વિરોધ અને અસહમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ, જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી પણ પ્રશાસનની હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ અદાલત કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપે છે, ત્યારે નીચલા સ્તરના અધિકારીઓએ તે આદેશનું પાલન કરવું આવશ્યક બને છે.
અક્ષત ત્રિપાઠીની નોટિસ પાછી ખેંચાઈ ગઈ હોવા છતાં સુપ્રીમ કોર્ટની નારાજગી એ મુદ્દાને વધુ ગંભીર બનાવે છે. હવે કોર્ટની નજર એ પર રહેશે કે નોટિસ પાછળની પ્રક્રિયા શું હતી અને શું તે સર્વોચ્ચ અદાલતના અગાઉના આદેશ સાથે સુસંગત હતી.
આ કેસનો અંતિમ પરિણામ માત્ર એક વિદ્યાર્થી માટે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેનારા અન્ય વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો સામે પ્રશાસનિક કાર્યવાહી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપી શકે છે.
