રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ માનહાનિ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની મોટી ટિપ્પણી, કહ્યું- ‘અમારી સામે દરેક સમાન છે’
કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી સામે ચાલી રહેલા ફોજદારી માનહાનિના કેસની સુનાવણી દરમિયાન બુધવારે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. ફરિયાદી તરફથી કોર્ટ રજિસ્ટ્રી પર એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે રાહુલ ગાંધીને ‘VVIP’ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે અને તેમના કેસને પ્રાથમિકતા મળી રહી છે.
આ દલીલના જવાબમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે “અમારી સામે દરેક સમાન છે.” કોર્ટે ફરિયાદી પક્ષને વહેલી સુનાવણી માટે નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવા અને યોગ્ય અરજી દાખલ કરવા જણાવ્યું હતું.
આ ત્રણ સભ્યોની બેન્ચમાં CJI સૂર્યકાંત ઉપરાંત જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના સામેલ હતા.
ફરિયાદી પક્ષે રજિસ્ટ્રી પર ઉઠાવ્યા સવાલ
આ મામલો પૂર્વ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (BRO)ના ડિરેક્ટર ઉદય શંકર શ્રીવાસ્તવ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ફોજદારી માનહાનિની ફરિયાદ સાથે સંબંધિત છે.
ફરિયાદી તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ગૌરવ ભાટિયાએ કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે અગાઉ કોર્ટ દ્વારા કેસની સુનાવણી માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હોવા છતાં મામલો સમયસર લિસ્ટ થયો નથી.
તેમણે દલીલ કરી કે કેસને બીજી અરજી સાથે જોડવામાં આવ્યો છે અને આ કારણે સુનાવણીમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે. વકીલે એવો પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું રાહુલ ગાંધી લોકસભાના વિપક્ષના નેતા હોવાથી તેમને કોઈ વિશેષ દરજ્જો આપવામાં આવી રહ્યો છે?
આ દલીલ દરમિયાન તેમણે રાહુલ ગાંધીને VVIP ગણાવીને કેસની પ્રક્રિયામાં વિલંબ થતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો જવાબ શું હતો?
ફરિયાદી પક્ષની દલીલ સાંભળ્યા બાદ બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટની નજરમાં કોઈ વ્યક્તિને ખાસ અથવા VVIP દરજ્જો મળતો નથી.
બેન્ચે કહ્યું કે જો ફરિયાદી વહેલી સુનાવણી ઇચ્છે છે તો તેણે તેના માટે ઉપલબ્ધ કાનૂની પ્રક્રિયા અપનાવવી જોઈએ. એટલે કે વહેલી સુનાવણી માટે અરજી કરવામાં આવે અને કેસને ઝડપથી સાંભળવા માટે કોર્ટ સમક્ષ યોગ્ય વિનંતી કરવામાં આવે.
કોર્ટનો આ અભિગમ એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસોની યાદી અને સુનાવણી માટે ચોક્કસ પ્રક્રિયા હોય છે. કોઈ પક્ષને માત્ર મૌખિક રીતે ફરિયાદ કરવાથી નિયમિત પ્રક્રિયાને બાજુ પર રાખી શકાય નહીં.
કયા મુદ્દા પર છે રાહુલ ગાંધી સામેનો કેસ?
રાહુલ ગાંધી સામેનો આ કેસ ડિસેમ્બર 2022માં તેમના દ્વારા ભારત જોડો યાત્રા દરમિયાન આપવામાં આવેલા એક નિવેદનને લઈને છે.
આ નિવેદનનો સંબંધ અરુણાચલ પ્રદેશમાં ભારતીય અને ચીની સૈનિકો વચ્ચે થયેલી અથડામણ સાથે હતો. તે સમયે તવાંગ નજીક ભારતીય અને ચીની સૈનિકો વચ્ચે અથડામણ થઈ હતી.
રાહુલ ગાંધીએ આ ઘટનાને લઈને ચીન અને ભારતની સરહદી સ્થિતિ અંગે સરકારની નીતિ અને કામગીરી પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
તેમના નિવેદનને લઈને પૂર્વ BRO અધિકારી ઉદય શંકર શ્રીવાસ્તવે લખનૌની કોર્ટમાં માનહાનિની ફરિયાદ દાખલ કરી હતી.
ફરિયાદીનો દાવો હતો કે રાહુલ ગાંધીના નિવેદનથી ભારતીય સેનાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થયું છે.
ફરિયાદી કોણ છે?
ઉદય શંકર શ્રીવાસ્તવ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશનના પૂર્વ ડિરેક્ટર રહી ચૂક્યા છે. તેમણે પોતાના હોદ્દાને સેનાના કર્નલ સમકક્ષ ગણાવ્યો હતો.
તેમણે ફરિયાદમાં દાવો કર્યો હતો કે રાહુલ ગાંધી દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ માત્ર રાજકીય ટીકા નહોતી પરંતુ ભારતીય સેનાની છબીને નુકસાન પહોંચાડે તેવી હતી.
ફરિયાદી અનુસાર, રાહુલ ગાંધીનું નિવેદન હકીકતો પર આધારિત નહોતું અને તેનાથી સેનાના મનોબળ પર નકારાત્મક અસર થઈ શકે છે.
તેમણે એવો પણ આરોપ મૂક્યો હતો કે આ નિવેદન જાણી જોઈને કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને વ્યાપક રીતે મીડિયા દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવ્યું હોવાથી તેની અસર વધુ વધી હતી.
લખનૌ કોર્ટથી શરૂ થયો કાનૂની વિવાદ
શ્રીવાસ્તવે લખનૌની કોર્ટમાં ફરિયાદ દાખલ કર્યા બાદ ટ્રાયલ કોર્ટે રાહુલ ગાંધીને સમન્સ પાઠવ્યું હતું.
રાહુલ ગાંધી તરફથી આ કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ સાથે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, મે 2025માં હાઈકોર્ટે આ મામલે હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
હાઈકોર્ટે માન્યું હતું કે ફરિયાદી પોતાને આ મામલામાં “aggrieved person” તરીકે રજૂ કરી શકે છે અને સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈ હેઠળ ફરિયાદ જાળવી શકાય છે.
આ નિર્ણય બાદ રાહુલ ગાંધી સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં રાહુલ ગાંધીની અરજી
રાહુલ ગાંધીની અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે તેમની સામે ચાલી રહેલી અનેક કાર્યવાહી તેમની રાજકીય અને જાહેર પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલી છે.
તેમની અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ ભાષણ સંબંધિત ગુનાઓના 20થી વધુ કેસોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
તેમના વકીલોની દલીલ હતી કે આવા કેસો કાયદાની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને રાજકીય અભિવ્યક્તિને દબાવવાના પ્રયાસ બની શકે છે.
રાહુલ ગાંધીની અરજીમાં આ પ્રકારની કાર્યવાહી માટે “lawfare” શબ્દનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના પક્ષે એવો દાવો કર્યો હતો કે કાયદાકીય કાર્યવાહીનો ઉપયોગ તેમને સરકારની નીતિઓ અંગે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કરતાં રોકવા માટે થઈ રહ્યો છે.
જોકે, આ આરોપો રાહુલ ગાંધીના પક્ષની દલીલો છે અને કેસના અંતિમ નિર્ણયમાં કોર્ટ કયા તારણ પર પહોંચે છે તે અલગ મુદ્દો છે.
અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યવાહી પર રોક લગાવી હતી
આ કેસમાં અગાઉ જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ ઑગસ્ટિન જ્યોર્જ મસિહની બેન્ચે 4 ઑગસ્ટ 2025ના રોજ આગળની કાર્યવાહી પર રોક લગાવી હતી.
તે સમયે બેન્ચે રાહુલ ગાંધીના નિવેદન અંગે કેટલાક સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. ખાસ કરીને ભારતની જમીનના મોટા વિસ્તાર પર ચીનના કબજાના તેમના દાવાના આધાર અંગે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો હતો.
કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે સરહદ સંબંધિત ગંભીર મુદ્દાઓને યોગ્ય રીતે સંસદમાં ઉઠાવવાની જરૂરિયાત છે.
રાહુલ ગાંધી તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે તેઓ બંધારણીય રીતે મળેલા અભિવ્યક્તિના અધિકારનો ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા અને જનતાનું ધ્યાન એવા મુદ્દાઓ તરફ દોરવા માગતા હતા જેને તેઓ પૂરતા પ્રમાણમાં ચર્ચામાં આવતા નથી એવું માનતા હતા.
કેસને ‘ધ વાયર’ના મામલા સાથે કેમ જોડવામાં આવ્યો?
ડિસેમ્બર 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસને અંતિમ સુનાવણી માટે 22 એપ્રિલ 2026ના રોજ લિસ્ટ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ સાથે જ અન્ય એક માનહાનિ કેસ, જેમાં ‘ધ વાયર’ સંબંધિત કાર્યવાહી હતી, તેની સાથે પણ મામલો લિસ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ નિર્ધારિત દિવસે કેસની સુનાવણી થઈ શકી નહોતી.
ફરિયાદી પક્ષના વકીલ ગૌરવ ભાટિયાએ બુધવારની સુનાવણી દરમિયાન દલીલ કરી હતી કે તેમના કેસને ‘ધ વાયર’ સાથે જોડવાનો કોઈ કાયદાકીય અથવા તર્કસંગત આધાર નથી.
તેમણે કોર્ટને કેસને અલગ એટલે કે “de-tag” કરવાની અને અગાઉના આદેશ મુજબ તેની સુનાવણી કરવાની માંગ કરી હતી.
કોર્ટએ શું સૂચન કર્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે વકીલને કહ્યું કે કેસની વહેલી સુનાવણી અને અલગ લિસ્ટિંગ માટે ઉપલબ્ધ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.
કોર્ટનું કહેવું હતું કે જો કેસની સુનાવણી ઝડપથી જરૂરી હોય તો તેના માટે સત્તાવાર અરજી કરવી જોઈએ.
આ અભિગમથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ કેસ મેનેજમેન્ટ માટે નક્કી કરવામાં આવેલી પ્રક્રિયાને મહત્વ આપે છે. માત્ર કોઈ વ્યક્તિ રાજકીય રીતે કેટલો મહત્વનો છે તેના આધારે કેસને આગળ-પાછળ કરવામાં આવતો નથી.
BNSSની જોગવાઈનો પણ ઉલ્લેખ
રાહુલ ગાંધીની અરજીમાં ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023ની કલમ 223(1)નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ જોગવાઈ હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કોઈ ગુનાની નોંધ લેતા પહેલાં આરોપી અથવા સંબંધિત વ્યક્તિને સાંભળવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલ કાનૂની મુદ્દો ઊભો થાય છે.
રાહુલ ગાંધીના પક્ષે આ જોગવાઈના આધારે કોર્ટ સમક્ષ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની દલીલો રજૂ કરી છે.
આ મુદ્દો પણ સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી વિગતવાર સુનાવણીમાં ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે.
ફરિયાદીનો અલગ દાવો શું છે?
બીજી તરફ ફરિયાદી શ્રીવાસ્તવનું કહેવું છે કે રાહુલ ગાંધી દ્વારા 2022માં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણી ખોટી અને આધારવિહનું કહેવું છે કે આ હકીકતોને ધ્યાનમાં લીધા વિના રાહુલ ગાંધીએ એવું નિવેદન કર્યું જેોણી હતી.
તેમની ફરિયાદ અનુસાર, ડિસેમ્બર 9, 2022ના રોજ અરુણાચલ પ્રદેશના યાંગત્સે વિસ્તારમાં ભારતીય અને ચીની સૈનિકો વચ્ચે અથડામણ થઈ હતી. ફરિયાદીએ ભારતીય સેનાના સત્તાવાર નિવેદનનો આધાર લઈને દલીલ કરી હતી કે ભારતીય સૈનિકોએ ચીની સૈનિકોને ભારતીય નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારમાં પ્રવેશતા અટકાવ્યા હતા.
ફરિયાદીનું કહેવું છે કે આ હકીકતોને ધ્યાનમાં લીધા વિના રાહુલ ગાંધીએ એવું નિવેદન કર્યું જેનાથી ભારતીય સેનાની પ્રતિષ્ઠા પર અસર થઈ શકે છે.
તેમણે એવો પણ આરોપ મૂક્યો છે કે નિવેદન જાણી જોઈને કરવામાં આવ્યું હતું અને મીડિયામાં વ્યાપક પ્રસિદ્ધિને કારણે તેની અસર દેશવ્યાપી થઈ.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સામે માનહાનિનો કાયદો
આ કેસમાં સૌથી મોટો કાનૂની પ્રશ્ન માત્ર રાહુલ ગાંધીના નિવેદનનો નથી. તેની સાથે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને માનહાનિના કાયદા વચ્ચેનું સંતુલન પણ જોડાયેલું છે.
ભારતીય લોકશાહીમાં રાજકીય નેતાઓને સરકારની નીતિઓની ટીકા કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ બીજી તરફ, કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડે તેવી ખોટી માહિતી અંગે કાયદાકીય ઉપાય પણ ઉપલબ્ધ છે.
કોર્ટ માટે પડકાર એ રહેશે કે સંબંધિત નિવેદન રાજકીય અભિપ્રાય અને ટીકા તરીકે સુરક્ષિત છે કે તે માનહાનિ માટેની કાનૂની મર્યાદા પાર કરે છે.
આ પ્રકારના કેસોમાં નિવેદનનો ચોક્કસ સંદર્ભ, તેનો અર્થ, તેને કઈ પરિસ્થિતિમાં કરવામાં આવ્યું અને તેનાથી વાસ્તવિક રીતે કઈ કાનૂની અસર ઊભી થાય છે—આ બધા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
‘દરેક સમાન’ ટિપ્પણીનું મહત્વ
બુધવારની સુનાવણીમાં CJIની “દરેક વ્યક્તિ કોર્ટ સમક્ષ સમાન છે” જેવી ટિપ્પણી માત્ર આ એક કેસ પૂરતી મર્યાદિત નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં દરરોજ દેશભરના વિવિધ પ્રકારના કેસો આવે છે—સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને રાજકીય નેતાઓ, મોટા ઉદ્યોગપતિઓ અને જાહેર પદાધિકારીઓ સુધી. કેસની સુનાવણી માટે નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા સૌ માટે સમાન હોવી જોઈએ તે ન્યાયિક વ્યવસ્થાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાંનું એક છે.
આથી કોર્ટે ફરિયાદી પક્ષને પણ પ્રક્રિયા અનુસરવાનું કહ્યું છે અને વહેલી સુનાવણી માટે યોગ્ય અરજી કરવા જણાવ્યું છે.
