થાળીમાં છુપાયેલું જોખમ? પેકેજ્ડ અને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડથી કેન્સરનું જોખમ કેવી રીતે વધી શકે?
આજની ઝડપી જીવનશૈલીમાં ઘરનું તાજું ભોજન છોડીને પેકેટમાં મળતા નાસ્તા, ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ, ફ્રોઝન ફૂડ, તૈયાર સોસ, મીઠાઈઓ, ફાસ્ટ ફૂડ અને અન્ય પ્રોસેસ્ડ વસ્તુઓ તરફ લોકોનું આકર્ષણ સતત વધી રહ્યું છે. સ્વાદ, સુવિધા અને ઓછા સમયમાં તૈયાર થઈ જતું ભોજન—આ ત્રણ કારણોસર આવા ખાદ્યપદાર્થો ઘણા ઘરોમાં રોજિંદા જીવનનો ભાગ બની ગયા છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે જે ખોરાક આપણું કામ સરળ બનાવે છે, તે લાંબા ગાળે શરીર માટે કેટલો યોગ્ય છે?
દરેક પેકેજ્ડ ફૂડને કેન્સરકારક ગણવું યોગ્ય નથી. જોકે, ઘણા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં મીઠું, ખાંડ, સેચ્યુરેટેડ ફેટ અને કેલરીનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, જ્યારે ફાઇબર અને કેટલાક જરૂરી પોષક તત્વોનું પ્રમાણ ઓછું હોઈ શકે છે. આવા ખોરાકનું વારંવાર અને વધુ પ્રમાણમાં સેવન સ્થૂળતા, મેટાબોલિક સમસ્યાઓ અને અન્ય લાંબા ગાળાના આરોગ્ય જોખમો સાથે જોડાયેલું જોવા મળે છે. આ પરિબળો કેટલાક પ્રકારના કેન્સરના જોખમને પણ અસર કરી શકે છે.
એટલે વાત માત્ર એક પેકેટ ચિપ્સ કે એક વખત બહારનું ભોજન ખાવાની નથી. ચિંતા ત્યારે વધે છે જ્યારે આવો ખોરાક નિયમિત આહારનો મોટો હિસ્સો બની જાય.
અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ એટલે શું?
‘અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ’ અથવા UPF શબ્દ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ખૂબ ચર્ચામાં આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે એવા ખોરાકને આ શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે જે ઔદ્યોગિક સ્તરે અનેક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થાય છે અને તેમાં એવા ઘટકો તથા એડિટિવ્સનો ઉપયોગ થઈ શકે છે જે સામાન્ય ઘરગથ્થુ રસોઈમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક પેકેજ્ડ નાસ્તા, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ, ઇન્સ્ટન્ટ ભોજન, તૈયાર ડેઝર્ટ, ફ્લેવર્ડ સિરિયલ્સ, કેટલાક તૈયાર માંસ ઉત્પાદનો અને અન્ય ઔદ્યોગિક રીતે તૈયાર થયેલા ખોરાક આ શ્રેણીમાં આવી શકે છે.
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. દરેક પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ખરાબ નથી. દૂધનું પેસ્ટ્યુરાઇઝેશન, દહીં બનાવવું, શાકભાજી કાપીને ફ્રીઝ કરવું અથવા અનાજને મિલમાં પ્રોસેસ કરવું પણ પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. સમસ્યા મુખ્યત્વે એવા ખોરાકના અતિશય અને વારંવાર સેવન સાથે જોડાયેલી છે જે પોષણની દૃષ્ટિએ નબળા હોય અને તેમાં કેલરી, મીઠું, ખાંડ અથવા અસ્વસ્થ ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય.
પેકેટનું ખાવાનું શરીર પર શું અસર કરી શકે?
ઘણા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં સ્વાદ વધારવા માટે મીઠું, ખાંડ અને ચરબીનું પ્રમાણ વધારે હોઈ શકે છે. આ કારણે વ્યક્તિ એક વખતમાં જરૂર કરતાં વધારે કેલરી લઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ટીવી જોતી વખતે થોડા ચિપ્સ ખાવાનું શરૂ કરવામાં આવે અને આખું પેકેટ પૂરુ થઈ જાય—આવું થવું સામાન્ય છે. આવા ખોરાકમાં ફાઇબર ઓછું હોય તો પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું હોવાનો અહેસાસ પણ ન થાય. પરિણામે દિવસ દરમિયાન કુલ કેલરીનું સેવન વધી શકે છે.
લાંબા સમય સુધી ઊંચી કેલરીવાળો આહાર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ વજન વધવાનું કારણ બની શકે છે. વધેલું શરીરનું વજન અને ખાસ કરીને સ્થૂળતા ઘણા પ્રકારના કેન્સરના વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલી છે.
અર્થાત્, કેટલાક ખોરાક અને કેન્સર વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર એક ચોક્કસ ઘટકને કારણે નથી હોતો. સમગ્ર જીવનશૈલી, વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ધૂમ્રપાન, દારૂનું સેવન, ઉંમર, આનુવંશિકતા અને અન્ય પરિબળો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
વધુ તેલ અને મસાલો જ મુખ્ય કારણ છે?
ઘણા લોકો માને છે કે વધારે મસાલાવાળું ખાવું એટલે સીધું કેન્સર થવું. પરંતુ આ વાત એટલી સરળ નથી.
મસાલા પોતે જ કેન્સરનું કારણ છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. હળદર, જીરું, ધાણા, આદુ, લસણ જેવા ઘણા મસાલા ભારતીય આહારનો સ્વાભાવિક ભાગ છે અને તેમાં વિવિધ પોષક તત્વો તથા બાયોએક્ટિવ સંયોજનો જોવા મળે છે.
ચિંતા ત્યારે થાય છે જ્યારે ભોજનમાં તેલ, મીઠું, ખાંડ અને કુલ કેલરીનું પ્રમાણ સતત વધારે રહે. ખાસ કરીને વારંવાર ડીપ-ફ્રાઇડ ખોરાક ખાવાની ટેવ વજન અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત, ખોરાકને ખૂબ ઊંચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી તળવા અથવા બળવા દેવાની પ્રક્રિયામાં કેટલાક અનિચ્છનીય રસાયણો બની શકે છે. તેથી રસોઈની રીત પણ આહારની ગુણવત્તામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કેન્સર સાથેનો સંબંધ કેવી રીતે સમજવો?
કેન્સર એક જ કારણથી થતો રોગ નથી. શરીરના કોષોમાં જિનેટિક ફેરફારો અને વિવિધ જોખમી પરિબળોની લાંબા ગાળાની અસરને કારણે કેન્સર વિકસવાની શક્યતા વધી શકે છે.
અનિયમિત અને નબળો આહાર શરીરમાં પરોક્ષ રીતે અનેક સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે. વધારે કેલરીનું સેવન વજન વધારી શકે છે. સ્થૂળતા શરીરમાં હોર્મોનલ અને મેટાબોલિક ફેરફારો સાથે જોડાયેલી છે. આ સ્થિતિ કેટલાક પ્રકારના કેન્સરના જોખમને વધારી શકે છે.
તે જ રીતે, લાંબા સમય સુધી શરીરમાં રહેતી નીચા સ્તરની સોજાની સ્થિતિ એટલે કે ક્રોનિક ઇન્ફ્લેમેશન પણ આરોગ્ય માટે અનુકૂળ નથી. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં ઇન્ફ્લેમેશન અને કેન્સર વચ્ચેના જટિલ સંબંધ પર સતત અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે.
પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ વ્યક્તિએ એકાદ વખત બર્ગર, પિઝા કે પેકેટનો નાસ્તો ખાધો એટલે તેને કેન્સર થઈ જશે. કેન્સરનું જોખમ જીવનભરની આહાર અને જીવનશૈલીની પેટર્ન સાથે જોડાયેલી બાબત છે, એકાદ ભોજન સાથે નહીં.
પેકેજ્ડ ફૂડમાં કયા પોષક તત્વોની કમી હોઈ શકે?
ઘણા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનોમાં ફાઇબર ઓછું અને મીઠું, ખાંડ તથા કેલરી વધુ હોઈ શકે છે. બીજી તરફ, ફળો, શાકભાજી, સંપૂર્ણ અનાજ, કઠોળ, દાળ અને વિવિધ બીજ જેવા કુદરતી અથવા ઓછા પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં ફાઇબર, વિટામિન, મિનરલ્સ અને અન્ય ઉપયોગી ઘટકો મળી શકે છે.
ફાઇબર પાચનતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને પેટને લાંબા સમય સુધી ભરેલું રાખવામાં મદદ કરે છે. તેથી જો થાળીમાં શાકભાજી, દાળ, કઠોળ અને સંપૂર્ણ અનાજની જગ્યાએ મોટાભાગે પેકેટમાંથી આવતી વસ્તુઓ હોય, તો આહારનું કુલ પોષણ સંતુલન બગડી શકે છે.
બહારનું ખાવાનું કેટલું ઓછું કરવું?
આજના સમયમાં દરેક વ્યક્તિએ બહારનું ખાવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું વ્યવહારુ નથી. પરિવાર સાથે રેસ્ટોરન્ટમાં જવું, મુસાફરી દરમિયાન ફાસ્ટ ફૂડ લેવું કે ક્યારેક મનપસંદ નાસ્તો ખાવો સામાન્ય બાબત છે.
મુદ્દો ‘બહારનું ખાવું કે નહીં’ કરતાં વધુ ‘કેટલી વાર અને શું ખાવું’ એ છે.
જો અઠવાડિયામાં એકાદ વખત બહારનું ભોજન લેવામાં આવે અને બાકીના દિવસોમાં સંતુલિત ઘરેલું ભોજન લેવામાં આવે, તો સમગ્ર આહાર પેટર્ન વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. પરંતુ જો રોજના નાસ્તાથી લઈને રાત્રિના ભોજન સુધી પેકેટ અને ફાસ્ટ ફૂડ પર નિર્ભરતા હોય, તો તેમાં ફેરફાર કરવો જરૂરી છે.
થાળીને કેવી રીતે વધુ સ્વસ્થ બનાવવી?
સ્વસ્થ આહાર માટે કોઈ મોંઘા અથવા મુશ્કેલ નિયમોની જરૂર નથી. રોજિંદા ભોજનમાં નાના ફેરફારો પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
થાળીમાં વિવિધ પ્રકારના શાકભાજીનો સમાવેશ કરો.
દાળ, કઠોળ, ચણા, રાજમા અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્ત્રોત લો.
શક્ય હોય ત્યાં સુધી સંપૂર્ણ અનાજ અથવા ઓછા રિફાઇન્ડ અનાજ પસંદ કરો.
તાજાં ફળોને નિયમિત આહારનો ભાગ બનાવો.
પેકેજ્ડ નાસ્તા કરતાં મગફળી, ચણા, ફળ અથવા અન્ય પૌષ્ટિક વિકલ્પો પસંદ કરી શકાય.
વધારે મીઠું અને ઉમેરેલી ખાંડનું સેવન ઘટાડો.
વારંવાર ડીપ-ફ્રાઇડ વસ્તુઓ ખાવાની ટેવ ઓછી કરો.
પૂરતું પાણી પીવો અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો.
પેકેટ ખરીદતા પહેલાં લેબલ વાંચો
સુપરમાર્કેટમાં કોઈ ખાદ્યપદાર્થ ખરીદતા પહેલાં તેની પેકેજિંગ પરની માહિતી વાંચવાની ટેવ ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે.
સૌથી પહેલાં સર્વિંગ સાઇઝ જુઓ. ત્યારબાદ કુલ કેલરી, ઉમેરેલી ખાંડ, સોડિયમ, સેચ્યુરેટેડ ફેટ અને ફાઇબરની માત્રા તપાસો. ઘટકોની યાદીમાં શરૂઆતમાં કયા ઘટકો છે તે પણ ધ્યાનમાં લો.
ઘટકોની યાદીમાં ખાંડના વિવિધ નામો અથવા તેલના વિવિધ પ્રકારો દેખાઈ શકે છે. માત્ર ‘હેલ્ધી’, ‘નેચરલ’ અથવા ‘લાઇટ’ જેવા શબ્દો જોઈને ઉત્પાદનને સ્વસ્થ માની લેવું યોગ્ય નથી.
કેન્સરથી બચવા માટે માત્ર આહાર પૂરતો નથી
કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવા માટે સંતુલિત આહાર મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર બાબત નથી. તમાકુનું સેવન ટાળવું, દારૂનું સેવન ઓછું કરવું અથવા ટાળવું, સ્વસ્થ વજન જાળવવું, નિયમિત કસરત કરવી અને જરૂરી તબીબી તપાસ કરાવવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ઉંમર અને વ્યક્તિગત જોખમ પ્રમાણે કેટલીક સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટ પણ વહેલી તકે રોગ શોધવામાં મદદ કરી શકે છે. પરિવારના ઇતિહાસમાં કેન્સર હોય અથવા કોઈ ખાસ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહેતા હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
‘એક વસ્તુસોશિયલ મીડિયા પર ઘણી વખત એવા દાવા જોવા મળે છે કે કોઈ ચોક્કસ ખોરાક કેન્સરનું કારણ બને છે અથવા કોઈ એક વસ્તુ કેન્સરને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકે છે. આવી વાત ખાધી એટલે કેન્સર’ જેવી વાતોથી સાવધાન
સોશિયલ મીડિયા પર ઘણી વખત એવા દાવા જોવા મળે છે કે કોઈ ચોક્કસ ખોરાક કેન્સરનું કારણ બને છે અથવા કોઈ એક વસ્તુ કેન્સરને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકે છે. આવી વાતોને સાવચેતીથી જોવી જોઈએ.
કેન્સર અત્યંત જટિલ રોગ છે અને તેના જોખમને અનેક પરિબળો અસર કરે છે. તેથી કોઈ એક ખાદ્યપદાર્થને આખા રોગ માટે જવાબદાર ગણવો કે કોઈ એક ‘સુપરફૂડ’ને રક્ષણની ગેરંટી માનવી વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
સંતુલિત આહારનો હેતુ ભય પેદા કરવાનો નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે શરીરને જરૂરી પોષણ આપવાનો છે.
