નાબાલિગોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડક નજર, કેન્દ્ર પાસે માંગ્યો જવાબ
સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો વધતો ઉપયોગ બાળકોના જીવનનો એક સામાન્ય હિસ્સો બની ગયો છે. પરંતુ આ સુવિધાની સાથે બાળકોની સુરક્ષા, તેમની ગોપનીયતા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગેના ગંભીર સવાલો પણ ઊભા થઈ રહ્યા છે. આ જ મુદ્દે હવે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે મહત્વપૂર્ણ વલણ અપનાવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે નાબાલિગ બાળકોની ડિજિટલ દુનિયામાં પહોંચ અને તેમની સુરક્ષા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. અદાલતે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય (MeitY) તથા કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયને એક જાહેર હિતની અરજીના સંદર્ભમાં નોટિસ પાઠવી છે.
આ અરજીમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરતી વખતે વધુ મજબૂત કાનૂની તથા બંધારણીય સુરક્ષા આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા હવે મોટો કાનૂની મુદ્દો
આજના સમયમાં સ્માર્ટફોન, સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન ગેમિંગ, વીડિયો પ્લેટફોર્મ અને અન્ય ડિજિટલ સેવાઓ બાળકોના દૈનિક જીવનનો હિસ્સો બની ગયા છે. બાળકો અભ્યાસ ઉપરાંત મનોરંજન, મિત્રતા અને માહિતી મેળવવા માટે પણ આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે.
પરંતુ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર બાળક અને પુખ્ત વ્યક્તિ વચ્ચેનો તફાવત હંમેશા સ્પષ્ટ રીતે જળવાતો નથી. બાળક પાસે કોઈ સેવા માટે સંમતિ આપવાની કાનૂની ક્ષમતા કેટલી છે, તેની વ્યક્તિગત માહિતીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે અને જોખમી સામગ્રીથી તેને કેવી રીતે બચાવવામાં આવે—આવા સવાલો હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવેલી અરજીમાં પણ આ જ મૂળભૂત સમસ્યા તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની રચના એવી રીતે થવી જોઈએ કે બાળકોની ઉંમર અને તેમની નબળી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષા વ્યવસ્થા પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ હોય.
NGOએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ શું માગ્યું?
આ મામલો Just Rights for Children Alliance નામની NGO દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી સાથે જોડાયેલો છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે, જેમાં જસ્ટિસ જૉયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના પણ સામેલ છે, કેન્દ્ર સરકારના સંબંધિત બે મંત્રાલયોને નોટિસ આપી છે.
અરજીકર્તા તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ એચ.એસ. ફૂલકાએ દલીલો રજૂ કરી હતી.
અરજીમાં ખાસ કરીને એવી વ્યવસ્થા કરવાની માગ કરવામાં આવી છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળક સાથે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા કરવામાં આવતો કોઈ કરાર કાયદેસર રીતે માન્ય ન ગણાય. જો આવા કરારના આધારે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોય તો તેને રોકવા માટે પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ તેવી માંગ કરવામાં આવી છે.
અહીં મૂળ પ્રશ્ન માત્ર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ ખોલવાનો નથી. મુદ્દો એ છે કે બાળક ડિજિટલ કંપનીની શરતો અને કરારો સાથે કાયદાકીય રીતે કેવી રીતે જોડાય છે અને તેમાં તેની સુરક્ષા માટે જવાબદારી કોની હોવી જોઈએ.
ભારતીય કાયદામાં નાબાલિગની કાનૂની સ્થિતિ
અરજીમાં ભારતીય કરાર અધિનિયમની કલમ 11નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અરજીકર્તાના મતે, નાબાલિગ વ્યક્તિ કાયદેસર રીતે કરાર કરવા માટે સક્ષમ નથી.
પરંતુ બીજી તરફ ઘણી ડિજિટલ સેવાઓ બાળકોને ચોક્કસ ઉંમર પછી પોતાના નામે એકાઉન્ટ બનાવવા અને પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપે છે. આથી અરજીમાં કાનૂની ક્ષમતા અને ડિજિટલ દુનિયામાં મળતી વ્યવહારિક સ્વતંત્રતા વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને કાયદો સ્વતંત્ર રીતે કરાર કરવા માટે સક્ષમ માનતો નથી, તો ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર તેની સંમતિ અને ડેટા ઉપયોગની શરતોને કેવી રીતે જોવી જોઈએ તે અંગે સ્પષ્ટ નિયમોની જરૂર છે.
આ પ્રશ્ન આગામી સમયમાં ભારતના ડિજિટલ કાયદા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બાળકોના મૂળભૂત અધિકારો પર જોખમ?
અરજીમાં માત્ર કાનૂની કરારનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો નથી. બાળકોના મૂળભૂત અધિકારો સાથે જોડાયેલા અનેક ગંભીર જોખમો તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.
અરજી મુજબ, જો બાળકોને પૂરતી ઉંમર-ચકાસણી અને માતા-પિતાની દેખરેખ વિના ડેટા આધારિત ડિજિટલ સિસ્ટમમાં પ્રવેશ મળે તો તેમની ગોપનીયતા અને સુરક્ષા પર અસર થઈ શકે છે.
બાળકો માટે ઓનલાઈન દુનિયામાં અનેક પ્રકારના જોખમો હોઈ શકે છે. તેમાં ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ, જાતીય શોષણ, સાયબર બુલિંગ, માનસિક દબાણ, વ્યક્તિગત માહિતીનો દુરુપયોગ અને વયને અનુરૂપ ન હોય તેવી સામગ્રીનો સંપર્ક સામેલ છે.
આ ઉપરાંત બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિના આધારે તેમની પ્રોફાઇલ તૈયાર કરવી અને પછી તેમની પસંદગી-નાપસંદને ધ્યાનમાં રાખીને ચોક્કસ સામગ્રી બતાવવી પણ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
13 વર્ષની ઉંમરનો નિયમ પણ ચર્ચામાં
અરજીમાં કેટલાક લોકપ્રિય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. અરજીકર્તાના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં ફેસબુક અને સ્નેપચેટ જેવા પ્લેટફોર્મ પર સામાન્ય રીતે 13 વર્ષની ઉંમરથી એકાઉન્ટ બનાવવાની મંજૂરી સંબંધિત નીતિઓ જોવા મળે છે.
અહીંથી એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. ભારતીય કાયદા અનુસાર 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ નાબાલિગ છે. તો પછી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર 13 વર્ષની ઉંમરથી સ્વતંત્ર એકાઉન્ટની મંજૂરી આપવાની નીતિ અને ભારતીય કાનૂની માળખા વચ્ચે સુમેળ કેવી રીતે બેસાડવો?
આ જ પ્રશ્નને અરજીમાં ગંભીરતાથી ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
હકીકતમાં, સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની વૈશ્વિક નીતિઓ અને દરેક દેશના કાયદા અલગ હોઈ શકે છે. તેથી ભારતમાં બાળકો માટે કઈ ઉંમરે અને કઈ શરતો હેઠળ ડિજિટલ સેવાઓ ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ તે અંગે સ્પષ્ટ રાષ્ટ્રીય માળખું જરૂરી બની શકે છે.
ઓનલાઈન બાળ શોષણ સામે વધુ કડક વ્યવસ્થાની માંગ
ડિજિટલ દુનિયામાં બાળકોને સૌથી ગંભીર જોખમોમાંથી એક જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રીનો છે. અરજીમાં Child Sexual Exploitative and Abuse Material એટલે કે બાળકોના જાતીય શોષણ સાથે જોડાયેલી સામગ્રીના પ્રસાર સામેની કાનૂની જોગવાઈઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
કાયદામાં આવા ગુનાઓ સામે કડક જોગવાઈઓ હોવા છતાં અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે માત્ર ગુનો થયા પછી કાર્યવાહી કરવી પૂરતી નથી.
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મે એવી ટેક્નોલોજી અને પ્રક્રિયાઓ વિકસાવવી જોઈએ જે શંકાસ્પદ અથવા ગેરકાયદેસર સામગ્રીને ઝડપથી ઓળખી શકે અને તેના પ્રસારને રોકી શકે.
ખાસ કરીને બાળકો સાથે જોડાયેલા જોખમના મામલામાં ‘પહેલા નુકસાન થવા દો, પછી કાર્યવાહી કરો’ જેવી પદ્ધતિ યોગ્ય ન હોવાનું અરજીમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
ઉંમરની ચકાસણી સૌથી મોટો પડકાર
આ સમગ્ર ચર્ચામાં age assurance એટલે કે વપરાશકર્તાની ઉંમરની વિશ્વસનીય ચકાસણી સૌથી મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.
ઘણા ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર વપરાશકર્તા પોતાની ઉંમર પોતે દાખલ કરે છે. પરંતુ બાળક પોતાની સાચી ઉંમર જણાવે છે કે નહીં તેની ખાતરી હંમેશા થઈ શકે તેવી નથી.
જો ઉંમરની ચકાસણી ખૂબ નબળી હોય તો બાળક માટે બનાવેલા સુરક્ષા નિયમો પણ અસરકારક સાબિત થઈ શકે નહીં. બીજી તરફ અત્યંત કડક ઓળખ ચકાસણીથી વપરાશકર્તાની ગોપનીયતા અને ડેટા સુરક્ષા અંગે નવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
એટલે ભવિષ્યના નિયમોમાં સુરક્ષા અને પ્રાઇવસી વચ્ચે સંતુલન જાળવવું સરકાર અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓ માટે મોટો પડકાર રહેશે.
માતા-પિતાની સંમતિને મહત્વ આપવાની માંગ
જનહિત અરજીમાં એવો પ્રસ્તાવ પણ મૂકવામાં આવ્યો છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સેવા આપતા પહેલાં તેના માતા-પિતા અથવા કાનૂની વાલી પાસેથી સંમતિ લેવામાં આવે.
પરંતુ માત્ર ‘હા’ અથવા ‘ના’ જેવી સામાન્ય સંમતિ પૂરતી ન રહે, તેની સાથે વાલી ખરેખર બાળકના કાનૂની સંરક્ષક છે કે નહીં તેની ચકાસણી પણ જરૂરી હોવી જોઈએ તેવી માગ કરવામાં આવી છે.
આ માટે e-KYC અથવા અન્ય વિશ્વસનીય ઓળખ ચકાસણી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે.
જો આવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો ડિજિટલ કંપનીઓ માટે એક નવી જવાબદારી ઊભી થશે. તેમને બાળકની ઉંમર ઉપરાંત તેની સાથે સંકળાયેલા વાલીની ઓળખ અને સંમતિ પણ ચકાસવી પડી શકે છે.
દરેક ડિજિટલ સેવા માટે એકસરખો નિયમ?
અરજીમાં એક વધુ રસપ્રદ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે—દરેક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનું જોખમ એકસરખું નથી.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ શૈક્ષણિક એપ્લિકેશન અને અજાણ્યા લોકો સાથે સંપર્ક કરાવતું સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ બાળકો માટે સમાન જોખમ ધરાવતા નથી. તેથી માત્ર એક જ પ્રકારના નિયમો તમામ ડિજિટલ સેવાઓ પર લાગુ કરવાની જગ્યાએ જોખમ આધારિત માળખું વધુ અસરકારક બની શકે છે.
અરજીકર્તા તરફથી એવી જ દિશામાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે બાળકને કોઈ ડિજિટલ સેવા વાપરવાની મંજૂરી હોય તો તેના પરની વાલીકી દેખરેખ તે સેવાની પ્રકૃતિ અને જોખમ પ્રમાણે નક્કી થવી જોઈએ.
આ અભિગમ ભવિષ્યમાં ડિજિટલ બાળ સુરક્ષા નીતિના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
માતા-પિતા સામે પણ મોટો પડકાર
બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષાની જવાબદારી માત્ર સરકાર કે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની નથી. માતા-પિતાની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
ઘણા માતા-પિતાને બાળકો કયા પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે, કોની સાથે વાત કરે છે અને કેવા પ્રકારની સામગ્રી જુએ છે તેની સંપૂર્ણ જાણકારી હોતી નથી.
પરંતુ દરેક બાબતમાં બાળક પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ લાદવું પણ યોગ્ય નથી. બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાનો જવાબદાર ઉપયોગ શીખવવો અને સાથે જોખમ અંગે જાગૃત કરવું વધુ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ બની શકે છે.
આથી નવી નીતિમાં parental control ઉપરાંત digital literacy અને બાળકોને ઓનલાઈન સુરક્ષાની સમજ આપવાનું પાસું પણ મહત્વનું બની શકે છે.
શું સરકાર માટે નવી નીતિની જરૂર પડશે?
જનહિત અરજીમાં Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021માં જરૂરી ફેરફારો કરવાની અથવા બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા માટે અલગ માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
જો કેન્દ્ર સરકાર અને અદાલત આ મુદ્દે આગળ વધે છે તો ભારતમાં બાળકો અને સોશિયલ મીડિયા સંબંધિત નિયમન વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે.
વિશ્વના અનેક દેશોમાં બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને ઉંમર મર્યાદા, માતા-પિતાની સંમતિ, ડેટા પ્રોટેક્શન અને પ્લેટફોર્મની જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. ભારત માટે પણ હવે આ પ્રશ્ન માત્ર ટેક્નોલોજીનો નથી રહ્યો, પરંતુ કાયદો, બાળ અધિકાર અને જાહેર નીતિનો મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ગયો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના પગલાથી શું સંદેશ જાય છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસે જવાબ માંગ્યો છે તે પોતે કોઈ અંતિમ ચુકાદો નથી. પરંતુ અદાલતે આ મુદ્દાને ગંભીરતાથી વિચારવા યોગ્ય માન્યો છે તે મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.
આગામી સુનાવણીમાં સરકારનું વલણ શું રહે છે, વર્તમાન કાયદાઓ બાળકોને કેટલી સુરક્ષા આપે છે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી કરી શકાય—આ મુદ્દાઓ પર વધુ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ રહેશે કે બાળકોને ડિજિટલ દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવાને બદલે તેમને સુરક્ષિત ડિજિટલ વાતાવરણ કેવી રીતે આપવામાં આવે.
ડિજિટલ યુગમાં સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જરૂરી
બાળકોને ટેક્નોલોજીથી દૂર રાખવો હવે વ્યવહારુ ઉકેલ નથી. શિક્ષણ, સંચાર અને માહિતી માટે ડિજિટલ માધ્યમોનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. પરંતુ સ્વતંત્ર ડિજિટલ પહોંચ સાથે જોખમો પણ વધે છે.
આથી આગળનો માર્ગ એવો હોવો જોઈએ જેમાં બાળકોને ટેક્નોલોજીના લાભ મળે, પરંતુ તેમની ગોપનીયતા, સુરક્ષા અને માનસિક વિકાસ સાથે કોઈ સમાધાન ન થાય.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષનો આ મામલો કદાચ ભારતના ડિજિટલ ભવિષ્ય માટે એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થઈ શકે છે. જો સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવામાં આવે તો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ, માતા-પિતા અને સરકાર—ત્રણેયની જવાબદારી વધુ સારી રીતે નક્કી થઈ શકે.
