બાબ અલ-મંડેબ પર હૂતીનો ખતરો કેટલો મોટો? લાલ સમુદ્રના આ મહત્વના દરિયાઈ માર્ગને બંધ કરી શકે છે?
લાલ સમુદ્ર અને યમનના આસપાસનો તણાવ હવે માત્ર પ્રાદેશિક સુરક્ષાનો મુદ્દો રહ્યો નથી. આ સંઘર્ષની અસર વિશ્વના વેપાર અને દરિયાઈ પરિવહન સુધી પહોંચી શકે છે. ખાસ કરીને બાબ અલ-મંડેબ જળસંધિ પર હૂતી સંગઠનની વધતી સૈન્ય હાજરીએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા વધારી છે.
બાબ અલ-મંડેબ એ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક છે. આ સાંકડી જળસંધિ લાલ સમુદ્રને એડનના અખાત સાથે જોડે છે અને આગળ હિંદ મહાસાગર તરફ જવાનો માર્ગ આપે છે. યુરોપ, એશિયા અને મધ્યપૂર્વ વચ્ચે આવતા-જતા માલવાહક તથા ઊર્જા પરિવહન માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે.
આવી સ્થિતિમાં જો અહીં જહાજોની અવરજવર લાંબા સમય સુધી જોખમમાં મુકાય અથવા દરિયાઈ માર્ગ પર ગંભીર અવરોધ ઊભો થાય, તો તેની અસર યમનથી ઘણી દૂર સુધી પહોંચી શકે છે.
હૂતીની તાજેતરની સૈન્ય વધતીએ કેમ ચિંતા વધારી?
હૂતી આંદોલન, જેને અન્સાર અલ્લાહ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, યમનના સૌથી શક્તિશાળી સશસ્ત્ર સંગઠનોમાંનું એક છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી લાલ સમુદ્ર વિસ્તારમાં હૂતીની સૈન્ય ક્ષમતાને કારણે દરિયાઈ સુરક્ષાનો મુદ્દો સતત ચર્ચામાં રહ્યો છે.
તાજેતરના દાવાઓમાં હૂતી તરફથી અલ-ઓમારી ગેરિસન પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ઈરાનની સરકારી સમાચાર એજન્સી IRNAએ પણ હૂતીના આ દાવાને અહેવાલ તરીકે રજૂ કર્યો છે.
જો આ દાવો જમીની હકીકત સાથે મેળ ખાતો હોય, તો વ્યૂહાત્મક રીતે તેનું મહત્વ ઘણું છે. કારણ કે આ વિસ્તાર બાબ અલ-મંડેબની આસપાસના દરિયાઈ માર્ગોની નજીક આવેલો છે.
જોકે અહીં એક મહત્વની બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. હૂતીના આ દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી. યમન સરકાર અથવા અન્ય સ્વતંત્ર સ્રોતો દ્વારા આ અંગે તાત્કાલિક સ્પષ્ટ અને વિગતવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી હોવાની માહિતી પણ સામે આવી નથી. તેથી હાલ આ બાબતને દાવા તરીકે જ જોવી યોગ્ય રહેશે.
ઢાકર દ્વીપ પર પણ કબજાનો દાવો
હૂતી તરફથી માત્ર અલ-ઓમારી ગેરિસન અંગે જ નહીં, પરંતુ લાલ સમુદ્રમાં આવેલા ઢાકર દ્વીપ પર પણ નિયંત્રણ મેળવવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
હૂતીના જણાવ્યા પ્રમાણે, તેમના દળોએ આ દ્વીપને વિરોધી સશસ્ત્ર જૂથોના નિયંત્રણમાંથી બહાર કાઢ્યો છે. જો આ દાવો સાચો સાબિત થાય તો લાલ સમુદ્રના આ વિસ્તારમાં હૂતીની સ્થિતિ વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.
પરંતુ ફરી એકવાર એ સમજવું જરૂરી છે કે આવા યુદ્ધકાળના દાવાઓને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવા ઘણી વખત મુશ્કેલ હોય છે. જમીન પર સતત ચાલતી લડાઈ, મર્યાદિત મીડિયા ઍક્સેસ અને અલગ-અલગ પક્ષોના વિરોધાભાસી દાવાઓને કારણે વાસ્તવિક સ્થિતિની પુષ્ટિ કરવામાં સમય લાગી શકે છે.
બાબ અલ-મંડેબથી હૂતી કેટલા દૂર?
હાલની ચર્ચાનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે હૂતી ખરેખર બાબ અલ-મંડેબને કેટલા નજીક પહોંચી ગયા છે.
પશ્ચિમ યમનના તટીય વિસ્તારોમાં જો હૂતીનું નિયંત્રણ આગળ વધે અને મોખા, ધુબાબ તથા આસપાસના વિસ્તારોમાં તેમની સ્થિતિ મજબૂત બને, તો બાબ અલ-મંડેબની સુરક્ષા માટે જોખમ ચોક્કસપણે વધી શકે છે.
મળતી માહિતી પ્રમાણે, મોખા વિસ્તારમાંથી દક્ષિણ તરફ પેરિમ દ્વીપ અને ધુબાબ જેવા વિસ્તારો વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. મોખા અને બાબ અલ-મંડેબ વચ્ચેનું અંતર પ્રમાણમાં ઓછું હોવાથી અહીં સૈન્ય નિયંત્રણ બદલાય તો દરિયાઈ માર્ગની સુરક્ષા પર સીધી અસર પડી શકે છે.
કેટલાક અહેવાલોમાં હૂતીની સ્થિતિ બાબ અલ-મંડેબથી આશરે 75 કિલોમીટર અથવા તેનાથી પણ ઓછી દૂરી પર હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. જોકે ચોક્કસ અંતર કયા નિયંત્રિત વિસ્તારને આધાર બનાવવામાં આવે છે તેના પર નિર્ભર કરે છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે: બાબ અલ-મંડેબની નજીક હોવું અને તેને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવાની ક્ષમતા હોવી—બંને એક જ વાત નથી.
શું હૂતી ખરેખર બાબ અલ-મંડેબ બંધ કરી શકે?
આ સવાલનો સીધો જવાબ છે—માત્ર તટવર્તી વિસ્તાર પર નિયંત્રણ મેળવી લેવાથી હૂતી માટે સમગ્ર બાબ અલ-મંડેબને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું સરળ નથી.
દરિયાઈ માર્ગ બંધ કરવા માટે માત્ર જમીન પર કબજો પૂરતો નથી. તેના માટે લાંબા અંતરની મિસાઇલ ક્ષમતા, ડ્રોન, દરિયાઈ હુમલાની ક્ષમતા, માઇન અથવા અન્ય જોખમ ઊભું કરવાની ક્ષમતા અને સતત દેખરેખ જેવી અનેક બાબતો જરૂરી બને છે.
પરંતુ અહીં જોખમનું બીજું પાસું વધારે મહત્વનું છે. હૂતી જો બાબ અલ-મંડેબ નજીકના તટવર્તી વિસ્તારોમાં મજબૂત સ્થિતિ બનાવી શકે, તો તેઓ જહાજો માટે જોખમ ઊભું કરવાની પોતાની ક્ષમતા વધારી શકે છે.
એટલે કે બાબ અલ-મંડેબને કાયદાકીય અથવા ભૌતિક રીતે સંપૂર્ણપણે બંધ કર્યા વિના પણ હૂતી એવી સ્થિતિ બનાવી શકે છે જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજ કંપનીઓ આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવાનું જોખમી માને.
જહાજોની અવરજવર પર શું અસર થઈ શકે?
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે બાબ અલ-મંડેબનું મહત્વ તેની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે છે.
લાલ સમુદ્ર મારફતે જહાજો ઉત્તર તરફ સુએઝ કેનાલ સુધી પહોંચી શકે છે. સુએઝ કેનાલ યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના વેપાર માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે.
જો બાબ અલ-મંડેબમાં સુરક્ષા જોખમ વધી જાય, તો કેટલાક જહાજોને વૈકલ્પિક માર્ગ અપનાવવાની ફરજ પડી શકે છે. સૌથી મોટો વિકલ્પ આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડેથી પસાર થતો લાંબો દરિયાઈ માર્ગ છે.
પરંતુ આ માર્ગ ઘણો લાંબો છે. પરિણામે જહાજોને વધુ ઇંધણની જરૂર પડે, મુસાફરીનો સમય વધે અને માલ પરિવહનનો ખર્ચ પણ વધી શકે.
આ ખર્ચ અંતે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સુધી પહોંચી શકે છે.
તેલ અને ગેસના પરિવહન પર પણ અસર
બાબ અલ-મંડેબ માત્ર કન્ટેનર શિપિંગ માટે જ મહત્વપૂર્ણ નથી. ઊર્જા બજાર માટે પણ તેની વ્યૂહાત્મક કિંમત છે.
મધ્યપૂર્વ વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ અને ગેસ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંનું એક છે. આ પ્રદેશમાંથી ઊર્જા ઉત્પાદનોના પરિવહન માટે વિવિધ દરિયાઈ માર્ગોનો ઉપયોગ થાય છે.
જો લાલ સમુદ્ર વિસ્તારમાં લાંબા સમય સુધી અસ્થિરતા રહે, તો તેલ અને ગેસના પરિવહનના ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો થઈ શકે છે.
અહીંથી આગળ વૈશ્વિક બજારમાં ઊર્જાના ભાવ પર પણ માનસિક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. જોકે માત્ર બાબ અલ-મંડેબમાં તણાવ વધવાથી જ વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં ચોક્કસ કેટલો વધારો થશે તે કહેવું શક્ય નથી, કારણ કે તેના પર ઉત્પાદન, માંગ, અન્ય યુદ્ધો અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વનો છે આ દરિયાઈ માર્ગ?
બાબ અલ-મંડેબનો મુદ્દો ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતનો યુરોપ અને મધ્યપૂર્વ સાથે મોટો વેપાર છે અને લાલ સમુદ્ર-સુએઝ રૂટ આ વેપાર માટે ઉપયોગી છે.
જો જહાજોને આ માર્ગ છોડીને લાંબો વિકલ્પ અપનાવવો પડે, તો મુસાફરીનો સમય અને પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે.
આ અસર ખાસ કરીને એવા માલ પર પડી શકે છે જેને ઝડપથી પહોંચાડવાની જરૂર હોય. લાંબી દરિયાઈ મુસાફરીથી સપ્લાય ચેઇનનું આયોજન પણ વધુ જટિલ બની શકે છે.
ભારતીય આયાતકારો અને નિકાસકારો માટે ફ્રેઇટ ચાર્જ, વીમા ખર્ચ અને ડિલિવરી સમય જેવા મુદ્દા મહત્વના બની શકે છે.
માત્ર યમનનો સંઘર્ષ નથી રહ્યો
બાબ અલ-મંડેબને લઈને વધતી ચિંતા એ દર્શાવે છે કે યમનનો સંઘર્ષ હવે સ્થાનિક સરહદોની બહાર જઈ શકે છે.
લાલ સમુદ્ર વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત વેપારી વિસ્તારોમાંથી એક છે. અહીં સુરક્ષાની સ્થિતિ ખરાબ થાય તો તેનો સીધો સંબંધ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સાથે જોડાઈ જાય છે.
આ કારણસર અમેરિકા, યુરોપિયન દેશો અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિઓ પણ લાલ સમુદ્રની સુરક્ષાને ગંભીરતાથી લે છે.
જો હૂતીની સૈન્ય હાજરી બાબ અલ-મંડેબની આસપાસ વધુ મજબૂત થાય છે, તો આ વિસ્તારને લઈને પ્રાદેશિક સૈન્ય તણાવ પણ વધી શકે છે.
શું સંપૂર્ણ નાકાબંધી સૌથી મોટું જોખમ છે?
નિષ્ણાતોના દૃષ્ટિકોણથી જોશો તો સંપૂર્ણ રીતે બાબ અલ-મંડેબ બંધ થવું એક અતિ ગંભીર પરિસ્થિતિ હશે, પરંતુ તેના પહેલાં પણ અનેક સ્તરના જોખમ ઊભા થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો વેપારી જહાજો પર વારંવાર હુમલાનો ભય રહે, તો શિપિંગ કંપનીઓ પોતે જ આ માર્ગ ટાળવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
આ સ્થિતિમાં દરિયાઈ માર્ગ કાગળ પર ખુલ્લો હોવા છતાં તેનો વ્યવહારિક ઉપયોગ ઘટી શકે છે.
અર્થાત્, દરિયાઈ માર્ગને ભૌતિક રીતે બંધ કરવો જરૂરી નથી; તેને એટલો જોખમી બનાવી દેવામાં આવે કે વેપારી જહાજો તેનો ઉપયોગ ટાળે—એ પણ મોટી વ્યૂહાત્મક સફળતા ગણાય.
હવે નજર કયા વિસ્તારો પર રહેશે?
આગામી સમયમાં મોખા, ધુબાબ અને પેરિમ દ્વીપ જેવા વિસ્તારોની સ્થિતિ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
જો હૂતી દળો આ વિસ્તારોમાં પોતાની હાજરી વધુ મજબૂત કરે છે, તો બાબ અલ-મંડેબની નજીક તેમનું વ્યૂહાત્મક દબાણ વધી શકે છે.
બીજી તરફ યમન સરકાર સમર્થિત દળો અથવા અન્ય પ્રાદેશિક શક્તિઓ અહીં પ્રતિકાર વધારે છે કે નહીં, તે પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે હૂતીના તાજેતરના કબજાના દાવાઓ કેટલા સાચા છે અને જમીન પર તેમની વાસ્તવિક સૈન્ય સ્થિતિ કેટલી મજબૂત છે.
