7 વર્ષ બાદ શી જિનપિંગ ભારત આવશે, મોદી સાથેની મુલાકાત પર દુનિયાની નજર; LAC પર શાંતિ મજબૂત કરવા પ્રયાસ
ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને લદ્દાખમાં વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા એટલે કે LAC પર થયેલા સૈન્ય તણાવ બાદ બંને દેશોના દ્વિપક્ષીય સંબંધો લાંબા સમય સુધી સામાન્ય સ્થિતિમાં પરત ફરી શક્યા નહોતા. હવે બંને દેશો ફરીથી સંબંધોને સ્થિર કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે.
આ જ પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ 12 અને 13 સપ્ટેમ્બરે ભારતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. લગભગ સાત વર્ષ બાદ ચીનના રાષ્ટ્રપતિની ભારતની આ મુલાકાતને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. તેઓ નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સ શિખર સંમેલનમાં ભાગ લેશે અને આ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક પણ કરશે.
આ મુલાકાત માત્ર એક ઔપચારિક રાજદ્વારી બેઠક નહીં પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલી સંબંધો સામાન્ય કરવાની પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટેની મોટી તક બની શકે છે.
સાત વર્ષ બાદ શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત
શી જિનપિંગ છેલ્લે 2019માં ભારત આવ્યા હતા. તે સમયે તેઓ તમિલનાડુના મહાબલીપુરમ એટલે કે મામલ્લપુરમમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે અનૌપચારિક શિખર બેઠકમાં મળ્યા હતા.
આ મુલાકાતનો હેતુ બંને નેતાઓને ઔપચારિક રાજદ્વારી પ્રોટોકોલથી થોડા અલગ વાતાવરણમાં ભારત-ચીન સંબંધોના જટિલ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાની તક આપવાનો હતો.
પરંતુ આ મુલાકાતના થોડા જ મહિનાઓ બાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે લદ્દાખ વિસ્તારમાં સૈન્ય તણાવ ઊભો થયો. બંને દેશોના સૈનિકો વચ્ચે લાંબા સમય સુધી ટકરાવની સ્થિતિ રહી અને તેનો સીધો અસર બંને દેશોના રાજકીય અને આર્થિક સંબંધો પર પડ્યો.
હવે વર્ષો બાદ શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત એ સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે કે બંને દેશો પોતાના મતભેદો હોવા છતાં સંબંધોને નિયંત્રિત અને સ્થિર રાખવા માગે છે.
મોદી-શી બેઠક સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેમ?
બ્રિક્સ શિખર સંમેલન દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદી અને શી જિનપિંગ વચ્ચેની બેઠક પર સૌથી વધુ નજર રહેશે. બંને નેતાઓ વચ્ચેની ચર્ચામાં દ્વિપક્ષીય સંબંધો ઉપરાંત સરહદ પરની સ્થિતિ અને બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવાના પ્રયાસો મુખ્ય મુદ્દા બની શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારત અને ચીન વચ્ચે તણાવ ઘટાડવાના અનેક પ્રયાસો થયા છે. બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ સેવા ફરી શરૂ થઈ છે, કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને પુનઃપ્રારંભ મળ્યો છે અને કેટલીક સરહદી વેપાર વ્યવસ્થાઓને પણ ફરી સક્રિય કરવામાં આવી છે.
આ પગલાંને સંબંધો સામાન્ય કરવાની પ્રક્રિયાના મહત્વપૂર્ણ સંકેત તરીકે જોવામાં આવે છે.
હવે મોદી અને શી વચ્ચેની બેઠકમાં આ પ્રક્રિયાને કેવી રીતે આગળ લઈ જવી અને સરહદ સંબંધિત મુદ્દાઓને લાંબા ગાળાના ઉકેલ તરફ કેવી રીતે દોરી શકાય તે અંગે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
લદ્દાખના તણાવ પછી બદલાયેલું વાતાવરણ
ભારત અને ચીનના સંબંધોમાં સૌથી મોટો વળાંક લદ્દાખમાં થયેલા સૈન્ય તણાવ બાદ આવ્યો હતો. બંને દેશોની સેનાઓ લાંબા સમય સુધી એકબીજાની સામે તૈનાત રહી હતી.
આ ઘટનાની અસર માત્ર સરહદ સુધી મર્યાદિત રહી નહોતી. રાજકીય વિશ્વાસમાં ઘટાડો થયો અને બંને દેશો વચ્ચેના વેપાર, રોકાણ, પ્રવાસ અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કો પર પણ અસર પડી.
ભારતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો કે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવી એ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને સામાન્ય બનાવવા માટેની મૂળભૂત શરત છે.
ચીન તરફથી પણ સંબંધોને સ્થિર કરવાની જરૂરિયાત અંગે સંકેતો આપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ સરહદના પ્રશ્નને સમગ્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધોથી અલગ રાખવાની તેની ભૂમિકા ભારત સાથે સંપૂર્ણપણે મેળ ખાતી નથી.
આ મતભેદ હજુ પણ બંને દેશો વચ્ચેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પડકારોમાંનો એક છે.
સરહદ મુદ્દે સતત રાજદ્વારી વાતચીત
ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદ મુદ્દે છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજદ્વારી અને સૈન્ય સ્તરે સતત વાતચીત ચાલી રહી છે.
Working Mechanism for Consultation and Coordination એટલે કે WMCC જેવા મિકેનિઝમ હેઠળ બંને દેશોના અધિકારીઓ સરહદ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરે છે. આ ઉપરાંત સરહદ વિવાદ માટે નિયુક્ત Special Representatives પણ નિયમિત બેઠક કરી રહ્યા છે.
ભારત તરફથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીન તરફથી વિદેશ પ્રધાન વાંગ યી વચ્ચેની ચર્ચાઓ પણ આ પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહી છે.
આ બેઠકોનો હેતુ માત્ર તાત્કાલિક સૈન્ય તણાવ ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે સરહદ વ્યવસ્થાપન અને સીમા નિર્ધારણ તરફ આગળ વધવાનો પણ છે.
25મી બેઠકમાં મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા
ઓગસ્ટના અંતમાં બેઇજિંગમાં ભારત અને ચીનના Special Representatives વચ્ચે 25મી બેઠક યોજાઈ હતી. આ ચર્ચામાં સરહદ સંબંધિત અનેક મુદ્દાઓ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.
બેઠક બાદ બંને પક્ષોએ સરહદ નિર્ધારણ અને સરહદ વ્યવસ્થાપન અંગેની ચર્ચાને વધુ ગંભીરતાથી આગળ વધારવાની દિશામાં સંકેતો આપ્યા હતા.
જો આ પ્રક્રિયા વાસ્તવિક પ્રગતિ તરફ આગળ વધે છે તો ભારત-ચીન સંબંધોમાં લાંબા ગાળાની સ્થિરતા લાવવાની દિશામાં તે મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
પરંતુ સરહદ વિવાદ અત્યંત જટિલ છે અને તેના ઉકેલ માટે સમય તથા રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ બંનેની જરૂર પડશે.
સરહદ પર શાંતિ જાળવવા સૈન્ય સ્તરે પણ સંપર્ક
રાજદ્વારી બેઠકો ઉપરાંત બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે પણ સંપર્ક ચાલુ છે. તાજેતરમાં અરુણાચલ પ્રદેશ ક્ષેત્રમાં ભારતીય અને ચીની સૈન્ય અધિકારીઓ વચ્ચે બેઠક યોજાઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આ પ્રકારની બેઠકોનો મુખ્ય હેતુ સરહદ પર ગેરસમજ અને અચાનક તણાવની સ્થિતિને ટાળવાનો હોય છે.
ભારત માટે LAC પર શાંતિ અને સ્થિરતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સરહદ પર કોઈપણ તણાવનો સીધો અસર બંને દેશોના વ્યાપક સંબંધો પર પડી શકે છે.
હજુ પણ અનેક મતભેદો યથાવત
બંને દેશો વચ્ચે સંબંધો સુધારવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હોવા છતાં તમામ મતભેદો દૂર થયા નથી.
ભારતીય નાગરિકો અને વેપારીઓ માટે ચીનની વિઝા નીતિ, કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજી અને સાધનોની નિકાસ પરના નિયંત્રણો તથા સરહદ મુદ્દાને દ્વિપક્ષીય સંબંધોના બાકીના ક્ષેત્રોથી અલગ રાખવાની ચીનની સ્થિતિ જેવા મુદ્દાઓ હજુ ચર્ચામાં છે.
ભારતનું વલણ રહ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોની ગતિ નક્કી કરવામાં સરહદ પરની સ્થિતિને અવગણી શકાય નહીં.
આથી મોદી-શી બેઠકમાં માત્ર સકારાત્મક મુદ્દાઓ નહીં પરંતુ બંને દેશો વચ્ચેના બાકી રહેલા મતભેદો પણ ચર્ચાનો ભાગ બની શકે છે.
અરુણાચલ પ્રદેશ અને બ્રહ્મપુત્ર નદીનો મુદ્દો
શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત પહેલાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં સરહદી તણાવના અહેવાલોએ પણ ચિંતા વધારી છે.
તે ઉપરાંત તિબેટના ઉચ્ચ વિસ્તારમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી પર ચીન દ્વારા વિશાળ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ બનાવવાની યોજના અંગે ભારતની ચિંતા વધી છે.
ભારત માટે બ્રહ્મપુત્ર માત્ર એક નદી નથી. તે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના પર્યાવરણ, કૃષિ અને લાખો લોકોના જીવન સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ નદી છે.
આ કારણે ભારતે નદીના પાણીના પ્રવાહ, પર્યાવરણ અને સંભવિત જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને ચીન પાસેથી વધુ પારદર્શિતા અને માહિતી વહેંચવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.
આ મુદ્દો પણ બંને નેતાઓ વચ્ચેની ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બ્રિક્સમાં મોદીની વ્યસ્ત રાજદ્વારી
શી જિનપિંગ સાથેની બેઠક ઉપરાંત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી બ્રિક્સ શિખર સંમેલન દરમિયાન અનેક દેશોના નેતાઓ સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક કરશે.
તેઓ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન, ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્તો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસ સાથે પણ ચર્ચા કરશે.
આ બેઠકોમાં ભારતના દ્વિપક્ષીય હિતો ઉપરાંત પશ્ચિમ એશિયા અને યુક્રેનના યુદ્ધ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
આથી બ્રિક્સ શિખર સંમેલન ભારત માટે એક જ સમયે અનેક દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધોની સમીક્ષા કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક બની રહેશે.
રશિયા અને યુક્રેનનો મુદ્દો પણ મહત્વનો
વડાપ્રધાન મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ પુતિન વચ્ચેની બેઠકમાં યુક્રેન યુદ્ધ અંગે પણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. ભારતે શરૂઆતથી જ સંઘર્ષના ઉકેલ માટે રાજદ્વારી અને સંવાદને મહત્વ આપ્યું છે.
ભારતનું માનવું છે કે લાંબા સમય સુધી ચાલતા યુદ્ધથી માત્ર સંબંધિત દેશોને જ નહીં, પરંતુ વિકાસશીલ દેશોને પણ તેની અસર પડે છે. ઊર્જા, ખાદ્ય સુરક્ષા, સપ્લાય ચેઇન અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર પણ તેની અસર જોવા મળે છે.
આથી ભારત વૈશ્વિક સ્તરે શાંતિ માટે પોતાના રાજદ્વારી પ્રયાસોને આગળ વધારવા માગે છે.
પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ પર પણ નજર
મધ્યપૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વિશ્વની રાજકીય અને આર્થિક સ્થિતિ પર પણ અસર પડી છે. ભારતના પશ્ચિમ એશિયાના દેશો સાથે મજબૂત આર્થિક અને ઊર્જા સંબંધો છે.
આથી બ્રિક્સની બેઠક દરમિયાન પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ અંગે પણ ભારતનું ધ્યાન રહેશે.
મોદીની વિવિધ નેતાઓ સાથેની બેઠકો એ વાત દર્શાવે છે કે ભારત હવે પોતાની વિદેશ નીતિમાં એકસાથે અનેક મોરચા પર સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
શું મોદી-શી બેઠકથી મોટો બ્રેકથ્રૂ આવશે?
હાલમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે મોદી અને શી વચ્ચેની મુલાકાતમાંથી કોઈ મોટો કરાર અથવા ઐતિહાસિક નિર્ણય બહાર આવશે કે નહીં.
આ અંગે ચોક્કસ આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સરહદ વિવાદ લાંદેશ સ્પષ્ટ થાય અને અધિકારીઓને સંબંધો સામાન્ય કરવાની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપથી આગળ વધારવા માટેબા સમયથી ચાલી રહ્યો છે અને તેમાં અનેક જટિલ ઐતિહાસિક તથા વ્યૂહાત્મક પરિબળો જોડાયેલા છે.
પરંતુ બંને નેતાઓની સીધી મુલાકાતનો સૌથી મોટો ફાયદો એ હોઈ શકે છે કે ઉચ્ચ સ્તરે રાજકીય સંદેશ સ્પષ્ટ થાય અને અધિકારીઓને સંબંધો સામાન્ય કરવાની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપથી આગળ વધારવા માટે માર્ગદર્શન મળે.
ભારત માટે શું મહત્વ?
ભારત માટે ચીન સાથેના સંબંધોમાં સ્થિરતા વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. બંને દેશો એશિયાની મોટી આર્થિક અને સૈન્ય શક્તિઓ છે. બંને વચ્ચેનો તણાવ માત્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધોને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયાની ભૂરાજનીતિને અસર કરી શકે છે.
ભારત એક તરફ સરહદ પર મજબૂત સુરક્ષા જાળવવા માગે છે અને બીજી તરફ આર્થિક તથા રાજદ્વારી સંબંધોમાં અનાવશ્યક તણાવ ઘટાડવા પણ ઇચ્છે છે.
આ સંતુલન જાળવવું સરળ નથી. પરંતુ હાલના સંકેતો દર્શાવે છે કે બંને દેશો સંવાદનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવા માગે છે.
ચીન માટે પણ ભારત મહત્વપૂર્ણ
ચીન માટે પણ ભારત સાથે સ્થિર સંબંધો અનેક કારણોસર મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત BRICS, SCO અને અન્ય બહુપક્ષીય મંચોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ધરાવે છે. વૈશ્વિક દક્ષિણના દેશોમાં ભારતનો પ્રભાવ પણ સતત વધી રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત ભારત અને ચીન વચ્ચેનો વેપાર બંને અર્થતંત્રો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતા સરહદી તણાવથી વ્યાપારિક સંબંધોમાં પણ અનિશ્ચિતતા વધે છે.
આથી બંને દેશો માટે ઓછામાં ઓછું એવું વાતાવરણ બનાવવું જરૂરી છે જેમાં મતભેદો હોવા છતાં સીધો સંઘર્ષ ટાળી શકાય અને આર્થિક તથા રાજદ્વારી સંપર્ક ચાલુ રહે.
શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાતને જો માત્ર એક બ્રિક્સ બેઠક તરીકે જોવામાં આવે તો તેના મહત્વને ઓછું આંકવામાં આવશે. સાત વર્ષ બાદ ચીનના રાષ્ટ્રપતિની ભારત યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે બંને દેશો સંબંધોને ફરીથી સ્થિર કરવાની પ્રક્રિયામાં છે.
મોદી અને શી વચ્ચેની મુલાકાતમાં સરહદ પર શાંતિ, સૈન્ય સંપર્ક, વેપાર, વિઝા, સીધી ફ્લાઇટ, કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા, સરહદી વેપાર અને બ્રહ્મપુત્ર સંબંધિત ચિંતાઓ જેવા અનેક મુદ્દાઓ ચર્ચાઈ શકે છે.
સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે બેઠક બાદ બંને દેશો કયા ચોક્કસ પગલાં લે છે. માત્ર સારા રાજદ્વારી નિવેદનો પૂરતા નહીં હોય; LAC પર સતત શાંતિ, પારદર્શિતા અને વિશ્વાસ વધારવાના વ્યવહારુ પગલાં જરૂરી રહેશે.
એકંદરે, શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત ભારત-ચીન સંબંધોમાં એક નવી શરૂઆત માટેની તક બની શકે છે. બંને દેશો વચ્ચેના મતભેદો હજુ પણ ગંભીર છે, પરંતુ સંવાદનો માર્ગ ખુલ્લો રહે તે બંને માટે જરૂરી છે. હવે દુનિયાની નજર મોદી અને શી વચ્ચેની બેઠક પર છે—શું બંને નેતાઓ સંબંધોને વધુ સ્થિર બનાવશે અને સરહદના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રશ્નને ઉકેલવાની દિશામાં કોઈ નવી પહેલ કરશે? તેનો જવાબ આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે.
