રાત્રે વારંવાર અચાનક ઊંઘ કેમ તૂટી જાય છે? શરીર આપી રહ્યું હોઈ શકે છે આ સંકેત
ઘણા લોકો માટે રાત્રે સૂઈ ગયા પછી એકાદ વખત આંખ ખુલી જવી સામાન્ય બાબત છે. શરીરની ઊંઘની પ્રક્રિયામાં થોડા સમય માટે જાગૃતિ આવવી અસામાન્ય નથી. પરંતુ જો દરરોજ કે અઠવાડિયામાં ઘણી વખત રાત્રે અચાનક ઊંઘ તૂટી જાય, ત્યારબાદ લાંબા સમય સુધી ઊંઘ ન આવે, સવારે ઊઠ્યા પછી પણ શરીર થાકેલું લાગે અથવા દિવસ દરમિયાન ચીડિયાપણું અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી થાય, તો આ બાબતને સતત અવગણવી યોગ્ય નથી.
રાત્રે ઊંઘ તૂટવા પાછળ માત્ર એક જ કારણ જવાબદાર હોય એવું જરૂરી નથી. તણાવ, ચિંતા, જીવનશૈલી, ઊંઘનું વાતાવરણ, કેફીનનું વધુ સેવન, કેટલીક દવાઓ, શરીરમાં થતા હોર્મોનલ ફેરફારો અને કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે. કેટલાક લોકોમાં અનિદ્રા અથવા સ્લીપ એપ્નિયા જેવી ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ કારણ બની શકે છે.
આથી રાત્રે વારંવાર ઊંઘ તૂટે ત્યારે સૌથી પહેલાં તેનું પેટર્ન સમજવું જરૂરી છે. ઊંઘ ક્યારે તૂટે છે, કેટલી વાર તૂટે છે અને જાગ્યા પછી ફરી ઊંઘ આવવામાં કેટલો સમય લાગે છે—આ બધી બાબતો કારણ શોધવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
રાત્રે ઊંઘ તૂટવી હંમેશા બીમારીનું લક્ષણ નથી
સૌથી પહેલાં એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે રાત્રે એકાદ વખત ઊંઘ તૂટી જવી એટલે કોઈ બીમારી છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ઉંમર વધવાની સાથે ઊંઘનું સ્વરૂપ પણ બદલાઈ શકે છે અને કેટલાક લોકો રાત્રે વધુ વખત જાગે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, વધુ પડતું પાણી પીવાથી રાત્રે વારંવાર પેશાબ માટે ઊઠવું પડી શકે છે. રૂમમાં વધારે ગરમી કે ઠંડી હોય, આસપાસ અવાજ હોય અથવા ગાદલું-ઓશીકું અનુકૂળ ન હોય તો પણ ઊંઘમાં ખલેલ પડી શકે છે.
પરંતુ જો આ સમસ્યા સતત રહે અને તેની અસર દિવસની કામગીરી પર થવા લાગે, તો તેના કારણ અંગે ગંભીરતાથી વિચારવું જોઈએ.
તણાવ અને ચિંતા બની શકે છે મોટું કારણ
આજની ઝડપી જીવનશૈલીમાં ઊંઘ બગાડનારા સૌથી સામાન્ય પરિબળોમાં તણાવ અને ચિંતાનો સમાવેશ થાય છે. દિવસ દરમિયાન કામ, પૈસા, પરિવાર, સંબંધો અથવા ભવિષ્ય અંગેની ચિંતા મનમાં ચાલતી રહે તો શરીર થાકેલું હોવા છતાં મગજ સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ શકતું નથી.
કેટલાક લોકો ઝડપથી ઊંઘી જાય છે, પરંતુ રાત્રિના મધ્યમાં અચાનક જાગ્યા પછી મગજ ફરી સક્રિય થઈ જાય છે. ત્યારબાદ વિચારોની શ્રેણી શરૂ થાય છે અને વ્યક્તિને ફરી ઊંઘવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
આ સ્થિતિમાં ‘હવે ઊંઘ કેમ નથી આવતી?’ એવી ચિંતા પણ સમસ્યાને વધુ વધારી શકે છે. એટલે ઊંઘ તૂટ્યા પછી ઘડિયાળ વારંવાર જોવાની કે મોબાઇલ હાથમાં લેવાની ટેવ ટાળવી ઉપયોગી બની શકે છે.
અનિદ્રા એટલે માત્ર ઊંઘ ન આવવી જ નહીં
‘ઇન્સોમ્નિયા’ એટલે કે અનિદ્રાને ઘણા લોકો માત્ર ઊંઘ ન આવવાની સમસ્યા માને છે. હકીકતમાં તેના વિવિધ સ્વરૂપ હોઈ શકે છે.
કેટલાક લોકોને પથારીમાં ગયા પછી ઊંઘ આવવામાં ઘણો સમય લાગે છે. કેટલાક લોકો સરળતાથી ઊંઘી જાય છે પરંતુ રાત્રે વારંવાર જાગી જાય છે. કેટલાક લોકો વહેલી સવારે જાગી જાય છે અને ત્યારબાદ ફરી ઊંઘી શકતા નથી.
જો આવી સમસ્યા વારંવાર થાય અને તેના કારણે દિવસ દરમિયાન થાક, ઊંઘ આવવી, ચીડિયાપણું, એકાગ્રતામાં ઘટાડો અથવા કામ કરવાની ક્ષમતામાં અસર થવા લાગે, તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
અનિદ્રા પાછળ તણાવ અને ચિંતા ઉપરાંત અનિયમિત ઊંઘનો સમય, રાત્રે વધુ સ્ક્રીન ટાઇમ, કેફીન, કેટલાક પ્રકારની દવાઓ અથવા અન્ય શારીરિક-માનસિક પરિસ્થિતિઓ પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ અટકતો હોય તો સ્લીપ એપ્નિયાની શક્યતા
રાત્રે વારંવાર ઊંઘ તૂટવાનું એક મહત્વનું કારણ સ્લીપ એપ્નિયા પણ હોઈ શકે છે. આ ઊંઘ સંબંધિત સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સૂતી વખતે શ્વાસ લેવામાં વારંવાર અવરોધ અનુભવતી હોય છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં વ્યક્તિને પોતાને ખબર પડતી નથી કે ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસમાં વારંવાર ખલેલ પડી રહી છે. પરિવારના સભ્યો અથવા સાથે સૂતા વ્યક્તિને જોરદાર નસકોરાં, શ્વાસ અટકતો હોય તેવી ક્ષણો અથવા અચાનક ઘેરો શ્વાસ લેવાની સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક લોકોને રાત્રે અચાનક ગભરાઈને અથવા હાંફતા જાગવાનો અનુભવ થઈ શકે છે. સવારે મોઢું સૂકું લાગવું, માથાનો દુખાવો અથવા પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ દિવસ દરમિયાન ખૂબ ઊંઘ આવવી પણ કેટલાક લોકોમાં સંકેત બની શકે છે.
જો આવા લક્ષણો નિયમિત જોવા મળે તો તેને માત્ર ‘નસકોરાંની સમસ્યા’ માનીને અવગણવી નહીં. ડૉક્ટર જરૂરી લાગે તો ઊંઘ સંબંધિત તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
રાત્રે વારંવાર બાથરૂમ જવું પણ કારણ બની શકે
કેટલાક લોકોની ઊંઘ વારંવાર પેશાબ કરવાની જરૂરિયાતને કારણે તૂટે છે. સૂતા પહેલાં ખૂબ પાણી પીવું તેનું સરળ કારણ હોઈ શકે છે, પરંતુ જો દરરોજ ઘણી વખત ઊઠવું પડે તો તેના પાછળ અન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે.
ઉંમર, કેટલીક દવાઓ અને અન્ય આરોગ્ય સંબંધિત પરિસ્થિતિઓને કારણે પણ રાત્રે પેશાબની આવક વધી શકે છે. તેથી જો આ સમસ્યા નવી હોય અથવા સતત વધતી જાય તો તબીબી સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
કેફીન અને મોબાઇલ પણ ઊંઘના દુશ્મન બની શકે
ચા, કોફી, એનર્જી ડ્રિંક અને અન્ય કેફીનયુક્ત પીણાં કેટલાક લોકોની ઊંઘ પર લાંબા સમય સુધી અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને સાંજ પછી વધુ કેફીન લેવાથી ઊંઘ આવવામાં અથવા ઊંઘ જાળવી રાખવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
તે જ રીતે પથારીમાં જઈને લાંબા સમય સુધી મોબાઇલ સ્ક્રોલ કરવાની ટેવ પણ ઊંઘની ગુણવત્તા ખરાબ કરી શકે છે. સોશિયલ મીડિયા, વીડિયો, ગેમ્સ અથવા કામ સંબંધિત ઈમેલ મગજને આરામની સ્થિતિમાં જવા દેતા નથી.
આથી સૂતા પહેલાં થોડો સમય સ્ક્રીનથી દૂર રહેવાની ટેવ ઊંઘ માટે ફાયદાકારક બની શકે છે.
ઊંઘનું વાતાવરણ પણ એટલું જ મહત્વનું
સારી ઊંઘ માટે માત્ર થાકેલું શરીર પૂરતું નથી. તમે જ્યાં સૂવો છો તે વાતાવરણ પણ આરામદાયક હોવું જોઈએ.
રૂમમાં વધુ પ્રકાશ, બહારનો અવાજ, અયોગ્ય તાપમાન અથવા અસુવિધાજનક ગાદલું ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે. બહુ ઊંચું કે બહુ નરમ ઓશીકું પણ કેટલાક લોકોમાં અસ્વસ્થતા ઊભી કરી શકે છે.
પથારીનો ઉપયોગ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઊંઘ માટે જ કરવાની ટેવ વિકસાવવી પણ મદદરૂપ બની શકે છે. પથારીમાં કલાકો સુધી કામ કરવું, ટીવી જોવું અથવા મોબાઇલ ચલાવવાથી મગજમાં પથારી અને જાગૃત પ્રવૃત્તિ વચ્ચેનો સંબંધ મજબૂત થઈ શકે છે.
સારી ઊંઘ માટે રોજિંદી આદતોમાં કરો ફેરફાર
ઊંઘ સુધારવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક સરળ ફેરફારો કરવામાં આવી શકે છે.
સૌથી પહેલાં દરરોજ લગભગ એક જ સમયે સૂવાની અને જાગવાની ટેવ બનાવવી. રજાના દિવસોમાં પણ ઊંઘનો સમય સંપૂર્ણપણે બદલી ન નાખવો. દિવસ દરમિયાન નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી, પરંતુ સૂવાના સમયની એકદમ નજીક ભારે કસરત કરવાનું ટાળવું કેટલાક લોકો માટે ઉપયોગી રહે છે.
સૂતા પહેલાં ભારે ભોજન અને વધુ કેફીનથી બચવું પણ સારું. દિવસ દરમિયાન કુદરતી પ્રકાશમાં સમય પસાર કરવો અને શરીરને સક્રિય રાખવું ઊંઘ-જાગરણના નિયમિત ચક્રને જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.
ઊંઘ તૂટે ત્યારે તરત મોબાઇલ ન જુઓ
રાત્રે અચાનક આંખ ખુલે ત્યારે ઘણા લોકોની પહેલી પ્રતિક્રિયા મોબાઇલ તપાસવાની હોય છે. કેટલા વાગ્યા છે તે જોવા માટે ફોન હાથમાં લેવાય છે અને ત્યારબાદ સોશિયલ મીડિયા, મેસેજ અથવા સમાચાર જોવામાં સમય પસાર થઈ જાય છે.
આ ટેવ ફરી ઊંઘ આવવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જો થોડા સમય પછી પણ ઊંઘ ન આવે અને તમે ખૂબ જાગૃત અનુભવતા હો, તો ઓછી લાઇટમાં શાંત પ્રવૃત્તિ કરી શકાય છે અને ઊંઘ આવે ત્યારે ફરી પથારીમાં જઈ શકાય છે.
મુખ્ય વાત એ છે કે રાત્રે જાગ્યા પછી મનને વધુ સક્રિય બનાવતી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવું.
દિવસ દરમિયાનની ટેવ પણ રાત્રિની ઊંઘ નક્કી કરે છે
સારી ઊંઘનો સંબંધ માત્ર રાત્રિ સાથે નથી. આખો દિવસ કેવો પસાર થાય છે તે પણ મહત્વનું છે.
દિવસભર લગભગ કોઈ શારીરિક પ્રવૃત્તિ ન કરવી, લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું, અનિયમિત સમયે ઊંઘવું અને આખો દિવસ ઘરમાં અંધારું રાખવું જેવી ટેવો ઊંઘના ચક્રને અસર કરી શકે છે.
જો દિવસ દરમિયાન ઊંઘ લેવાની ટેવ હોય તો તે લાંબી ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને જો રાત્રે ઊંઘવામાં પહેલેથી મુશ્કેલી હોય.
ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?
જો રાત્રે ઊંઘ તૂટવાની સમસ્યા વારંવાર થતી હોય અને ઘણા દિવસો અથવા અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલુ રહેતી હોય, તો કારણ જાણવા માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
ખાસ કરીને નીચેના સંકેતો હોય તો અવગણવા નહીં:
રાત્રે વારંવાર જાગવું અને ફરી ઊંઘ ન આવવી.
પૂરતી ઊંઘ છતાં દિવસ દરમિયાન સતત ઊંઘ અથવા થાક અનુભવવો.
ખૂબ જોરથી નસકોરાં આવવા.
ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ અટકતો હોવાની જાણ પરિવારના સભ્યો કરવી.
રાત્રે હાંફતા અથવા ગભરાઈને જાગવું.
ઊંઘની સમસ્યાની અસર કામ, અભ્યાસ અથવા રોજિંદા જીવન પર થવી.
લાંબા સમયથી ઊંઘ અંગે ચિંતા અથવા તણાવ અનુભવવો.
આવા કિસ્સામાં માત્ર ઊંઘની ગોળી લેવાને બદલે મૂળ કારણ શોધવું વધુ મહત્વનું છે. દરેક વ્યક્તિ માટે ઊંઘની સમસ્યાનું કારણ અલગ હોઈ શકે છે.
ઊંઘને લઈને એક સરળ નિયમ યાદ રાખો
રાત્રે ક્યારેક આંખ ખુલી જવી સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ ઊંઘ વારંવાર તૂટતી હોય, ફરી ઊંઘ આવતી ન હોય અને તેની અસર બીજા દિવસે તમારા નસકોરાં, શ્વાસમાં અવરોધ અથવા દિવસ દરમિયાન અસામાન્ય ઊંઘ જેવા લક્ષણો હોય તો સ્લીપ એપ્નિયા જેવી શરીર તથા મન પર પડતી હોય તો તેને સતત અવગણશો નહીં.
સારી ઊંઘ માટે નિયમિત સમય, સક્રિય જીવનશૈલી, યોગ્ય ઊંઘનું વાતાવરણ, રાત્રે સ્ક્રીન અને કેફીનનું નિયંત્રણ તથા તણાવ ઘટાડવાના પ્રયાસો મહત્વપૂર્ણ છે. સાથે જ નસકોરાં, શ્વાસમાં અવરોધ અથવા દિવસ દરમિયાન અસામાન્ય ઊંઘ જેવા લક્ષણો હોય તો સ્લીપ એપ્નિયા જેવી સ્થિતિ માટે તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી બની શકે છે.
અંતે, ઊંઘ શરીરની માત્ર આરામ કરવાની પ્રક્રિયા નથી. તે શરીર અને મગજની પુનઃપ્રાપ્તિ માટે જરૂરી પ્રક્રિયા છે. તેથી વારંવાર તૂટતી ઊંઘને માત્ર નાની અસુવિધા માનીને ટાળવાને બદલે તેના કારણને સમજોગ્ય માહિતી માટે છે. ઊંઘની સમસ્યા સતત રહેતી હોય, શ્વાસ અટકવા જેવા લક્ષણો હોય અથવા દવાનો પ્રયાસ કરવો વધુ સમજદારીભર્યો અભિગમ છે.
