મનની શાંતિ છીનવી લે છે દારૂ: સેરોટોનિન ઘટતાં નાની વાતોમાં કેમ થાય છે મોટા ઝઘડા?
મહારાષ્ટ્રના પુણે જિલ્લામાં વહીવટીતંત્રે ગણેશોત્સવના પવિત્ર તહેવાર દરમિયાન સતત ૧૨ દિવસ માટે દારૂના વેચાણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકતો આદેશ જારી કર્યો હતો. વહીવટીતંત્રનો દાવો હતો કે તહેવારો દરમિયાન કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે આ નિર્ણય જરૂરી છે. જોકે, બોમ્બે હાઈકોર્ટે આ આદેશ સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને એક ખૂબ જ રસપ્રદ અવલોકન કર્યું હતું. મુખ્ય ન્યાયાધીશ મહેશ ચંદ્ર ત્રિપાઠીની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ વ્યક્તિ તહેવાર દરમિયાન દારૂનું સેવન કરે માત્ર તેના આધારે એવું માની ન શકાય કે તે રસ્તા પર હંગામો કરશે કે શાંતિનો ભંગ કરશે.
આ ઉપરાંત, અદાલતે એ બાબત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે આટલા લાંબા સમય સુધી દારૂ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાથી નિયમિત સેવન કરનારા લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસર પડી શકે છે, જેનાથી હોસ્પિટલો પર બિનજરૂરી દબાણ વધી શકે છે. કોર્ટના આ સ્પષ્ટ વલણ બાદ વહીવટીતંત્રે પોતાનો નિર્ણય બદલવો પડ્યો હતો અને પ્રતિબંધને માત્ર બે મુખ્ય દિવસો પૂરતો મર્યાદિત કર્યો હતો. હાઈકોર્ટની આ ટિપ્પણીએ એક જૂની અને મહત્ત્વની ચર્ચાને પુનર્જીવિત કરી છે: શા માટે દારૂ પીધા પછી કેટલાક લોકો એકદમ શાંત રહે છે, જ્યારે અન્ય લોકો અચાનક ઉગ્ર, આક્રમક કે હિંસક બની જાય છે?
મગજનું કંટ્રોલ પેનલ નબળું પડે છે
માનવ મગજમાં ‘પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ’ (Prefrontal Cortex) નામનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ આવેલો છે. આ ભાગ આપણું કંટ્રોલ પેનલ છે, જે આપણને સાચા અને ખોટા વચ્ચેનો તફાવત સમજવામાં, ગુસ્સા પર કાબૂ રાખવામાં અને વિચારપૂર્વક નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરે છે.
દારૂનું સેવન કરવાથી આ ભાગની કાર્યક્ષમતા સીધી રીતે ધીમી પડી જાય છે. પરિણામે, વ્યક્તિની આત્મ-નિયંત્રણ કરવાની ક્ષમતા નબળી પડી જાય છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં માણસ જે વિચારો કે આવેગોને દબાવીને રાખે છે, નશાની હાલતમાં તે વિચારો કોઈ પણ ડર વગર બહાર આવી જાય છે. આ જ કારણ છે કે લોકો દારૂના પ્રભાવ હેઠળ નાની બાબતોમાં વિચારહીન ઝઘડા, તીખી દલીલો કે શારીરિક હિંસા કરવા સુધી પહોંચી જાય છે.
કયા હોર્મોન્સ ગુસ્સો અને આક્રમકતા વધારે છે?
શરીરમાં થતા હોર્મોનલ ફેરફારો દારૂ પીધા પછીના માનસિક વર્તનમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. દારૂ શરીરમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું સ્તર વધારે છે, જે આક્રમકતા અને શક્તિના પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલું હોર્મોન છે. આ સાથે તણાવ માટે જવાબદાર ‘કોર્ટિસોલ’ હોર્મોન પણ વધુ સક્રિય થાય છે, જેના કારણે વ્યક્તિ નાની વાતમાં ચીડિયાપણું અને બેચેની અનુભવે છે.
બીજી તરફ, મનને શાંત અને ખુશ રાખતું ‘સેરોટોનિન’ હોર્મોન દારૂના સેવનથી ઘટવા લાગે છે. સેરોટોનિનની કમીથી મૂડમાં ઝડપી ફેરફારો થાય છે અને માણસ આવેશમાં આવી જાય છે. ટૂંકમાં કહીએ તો, આક્રમકતા વધારતા હોર્મોન્સ સક્રિય થાય છે અને શાંત રાખતા હોર્મોન્સ નબળા પડે છે, જે વ્યક્તિને બેકાબૂ બનાવી દે છે.
દરેક વ્યક્તિ પર સમાન અસર કેમ નથી થતી?
સાયન્ટિફિક રિસર્ચ દર્શાવે છે કે દારૂ પીનાર દરેક વ્યક્તિ હિંસક કે તોફાની બનતી નથી. દારૂની અસર વ્યક્તિના મૂળ સ્વભાવ, તેણે કરેલા સેવનનું પ્રમાણ, આસપાસનું વાતાવરણ અને તેના માનસિક તણાવ પર આધાર રાખે છે. જે લોકો પહેલેથી જ માનસિક તણાવ કે ગુસ્સાથી પીડાતા હોય, તેમનામાં દારૂ આક્રમકતા બમણી કરી દે છે.
તહેવારો કે મોટા જાહેર કાર્યક્રમોમાં જ્યાં ભીડભાડ અને અવાજ વધુ હોય છે, ત્યાં નશામાં રહેલી વ્યક્તિ સરળતાથી ઉશ્કેરાઈ જાય છે. આ જ કારણે વહીવટીતંત્ર ભીડવાળા વિસ્તારોમાં સુરક્ષા અને નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેથી કોઈ અણબનાવ ન બને.
