દારૂ પીધા પછી કેટલાક લોકો કેમ કરવા લાગે છે હંગામો? જાણો મગજ અને શરીર પર થતી અસર
દારૂ પીધા પછી દરેક વ્યક્તિનું વર્તન એકસરખું રહેતું નથી. કોઈ વ્યક્તિ દારૂ પીધા બાદ શાંત થઈ જાય છે, કોઈ વધારે વાતો કરવા લાગે છે, તો કેટલાક લોકો નાની-નાની બાબતોમાં ગુસ્સે થઈને ઝઘડો કે હંગામો કરવા લાગે છે. ઘણી વખત તો સામાન્ય સ્થિતિમાં ખૂબ જ શાંત દેખાતી વ્યક્તિ પણ નશાની હાલતમાં ઉગ્ર વર્તન કરતી જોવા મળે છે. સવાલ એ છે કે આવું કેમ થાય છે?
આ પ્રશ્ન માત્ર સામાજિક વર્તન સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ તેની પાછળ માનસિક અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પણ જવાબદાર છે. દારૂ મગજના એવા ભાગો પર અસર કરે છે જે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા, આત્મનિયંત્રણ, લાગણીઓ અને આવેગને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્રના પુણે જિલ્લામાં ગણેશોત્સવ દરમિયાન દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધને લઈને થયેલી ચર્ચાએ પણ આ મુદ્દાને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો હતો. તહેવાર દરમિયાન દારૂના નિયંત્રણ અંગે કોર્ટમાં થયેલી ચર્ચામાં નિયમિત દારૂ પીનારા લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા સમય સુધી પ્રતિબંધની સંભવિત અસર અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા. આ સમગ્ર ચર્ચા વચ્ચે એક સવાલ ફરી સામે આવ્યો—દારૂ અને આક્રમક વર્તન વચ્ચે ખરેખર કેટલો સંબંધ છે?
દારૂ મગજનું ‘બ્રેક સિસ્ટમ’ નબળું પાડે છે
માનવ મગજમાં પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ નામનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેને સરળ ભાષામાં મગજનું ‘કંટ્રોલ સેન્ટર’ કહી શકાય. યોગ્ય નિર્ણય લેવો, પોતાની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવી, જોખમ સમજવું અને કોઈ વાત પર તરત પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે વિચારવું—આ બધી પ્રક્રિયામાં તેનો મોટો ફાળો છે.
દારૂ મગજની કામગીરીને ધીમી કરે છે અને ખાસ કરીને નિર્ણયશક્તિ તથા આત્મનિયંત્રણને અસર કરી શકે છે. પરિણામે વ્યક્તિને પોતાની વાત કે ક્રિયાના પરિણામ વિશે પહેલાની જેમ વિચારવાની ક્ષમતા રહેતી નથી.
સામાન્ય સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિને ગુસ્સો આવે તો તે કદાચ થોડું રોકાઈને વિચારશે કે સામેની વ્યક્તિ સાથે ઝઘડો કરવો યોગ્ય છે કે નહીં. પરંતુ નશાની સ્થિતિમાં આ ‘રોકવાની પ્રક્રિયા’ નબળી પડી શકે છે. પરિણામે ગુસ્સાની લાગણી સીધી બોલચાલ કે વર્તનમાં દેખાઈ શકે છે.
એટલે જ એવું કહેવું વધુ યોગ્ય છે કે દારૂ હંમેશા વ્યક્તિમાં નવો ગુસ્સો પેદા કરે છે એવું નથી; ઘણી વખત તે પહેલેથી રહેલી લાગણીઓ પરનો નિયંત્રણ ઓછો કરી દે છે.
નશામાં દબાયેલી લાગણીઓ બહાર કેમ આવે છે?
દારૂને લઈને એક સામાન્ય માન્યતા છે કે તે વ્યક્તિને ‘સાચું વ્યક્ત’ કરવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે વાત એટલી સરળ નથી.
દારૂ મગજના નિયંત્રણ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે. તેથી વ્યક્તિ સામાજિક રીતે જે વાત સામાન્ય સ્થિતિમાં કહેવાનું ટાળે છે, તે નશામાં કહી શકે છે. કોઈ જૂનો ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, અસંતોષ અથવા દુઃખ અચાનક બહાર આવી શકે છે.
આ જ કારણથી કેટલાક લોકો દારૂ પીધા પછી ખૂબ ભાવુક બની જાય છે, જ્યારે કેટલાક વધુ હસમુખા કે વાતોડિયા બને છે. અન્ય લોકોમાં આ જ અસર ગુસ્સા અને આક્રમકતાના રૂપમાં જોવા મળી શકે છે.
અહીં વ્યક્તિનો મૂળ સ્વભાવ ખૂબ મહત્વનો બની જાય છે. દારૂ દરેક વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વને એક જ દિશામાં લઈ જતો નથી.
ડોપામાઇન, સેરોટોનિન અને અન્ય રસાયણોની ભૂમિકા
દારૂ પીધા પછી મગજમાં વિવિધ ન્યુરોકેમિકલ પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફાર થાય છે. ડોપામાઇન મગજની ‘રિવોર્ડ સિસ્ટમ’ સાથે જોડાયેલું મહત્વનું રસાયણ છે. દારૂ કેટલાક લોકોમાં આનંદ, ઉત્સાહ અને પુરસ્કાર જેવી લાગણી વધારી શકે છે. આ કારણે વ્યક્તિ વધુ ઉત્સાહિત અથવા નિર્ભય અનુભવી શકે છે.
પરંતુ દારૂની અસર માત્ર ડોપામાઇન સુધી મર્યાદિત નથી. મગજમાં GABA અને glutamate જેવા ન્યુરોટ્રાન્સમિટર પર પણ તેની અસર થાય છે. GABA મગજની પ્રવૃત્તિને શાંત કરવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે glutamate ઉત્તેજક સંકેતો સાથે સંકળાયેલું છે. દારૂ આ બંને સિસ્ટમના સંતુલનમાં ફેરફાર કરે છે અને તેના કારણે વિચારવાની ગતિ, પ્રતિભાવ અને વર્તનમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
સેરોટોનિન પણ મૂડ, ભાવનાઓ અને આવેગને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે ‘દારૂ પીવાથી સેરોટોનિન સીધું ઘટે છે અને તેથી દરેક વ્યક્તિ ગુસ્સે થાય છે’ એવું સરળ સમીકરણ વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. દારૂની અસર વ્યક્તિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે અને તેમાં લાંબા ગાળાની તથા ટૂંકા ગાળાની બંને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સામેલ છે.
ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને કોર્ટિસોલનો શું સંબંધ છે?
આક્રમકતા અંગે ચર્ચા કરતી વખતે ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને કોર્ટિસોલ જેવા હોર્મોન્સના નામ પણ વારંવાર સામે આવે છે.
ટેસ્ટોસ્ટેરોન વ્યક્તિના વર્તનમાં કેટલીક આક્રમક અને પ્રભુત્વ સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધ્યું એટલે વ્યક્તિ હિંસક બની જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. માનવ આક્રમકતા ઘણી જટિલ પ્રક્રિયા છે.
કોર્ટિસોલ શરીરના તણાવ પ્રતિભાવ સાથે જોડાયેલું હોર્મોન છે. વ્યક્તિ પહેલેથી જ તણાવ, ચિંતા અથવા ગુસ્સામાં હોય અને ત્યારબાદ દારૂ પીવે, તો તેની ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા વધુ તીવ્ર બની શકે છે.
એટલે દારૂ પછી થતા હંગામાને માત્ર એક હોર્મોન કે એક રસાયણના વધઘટથી સમજાવી શકાય નહીં. મગજની કાર્યપ્રણાલી, વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ, આસપાસનું વાતાવરણ અને તે સમયે રહેલી માનસિક સ્થિતિ—આ બધું સાથે મળીને પરિણામ નક્કી કરે છે.
કેટલી માત્રામાં દારૂ પીધો છે તે પણ મહત્વનું
દારૂની અસર સમજવામાં સૌથી મહત્વના પરિબળોમાંથી એક છે તેનું પ્રમાણ.
ઓછી માત્રામાં દારૂ લીધા પછી કોઈ વ્યક્તિને આરામ અથવા ઉત્સાહ અનુભવાઈ શકે છે. પરંતુ જેમ જેમ શરીરમાં આલ્કોહોલનું પ્રમાણ વધે છે, તેમ નિર્ણયશક્તિ, સંતુલન, બોલવાની ક્ષમતા અને પ્રતિક્રિયા કરવાની રીત વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.
વધુ નશો થવાથી વ્યક્તિને પરિસ્થિતિનું સાચું મૂલ્યાંકન કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. સામેની વ્યક્તિની સામાન્ય વાત પણ તેને અપમાનજનક લાગે અથવા નાની ઘટના મોટી સમસ્યા જેવી લાગવા લાગે.
આથી દારૂનું પ્રમાણ વધે તેમ જોખમી વર્તનની શક્યતા પણ વધી શકે છે.
ખાલી પેટ દારૂ પીવાથી અસર વધુ ઝડપથી થઈ શકે છે
દારૂ પીવાની રીત પણ તેની અસર પર અસર કરે છે. ખાલી પેટ દારૂ પીવાથી શરીરમાં આલ્કોહોલ ઝડપથી શોષાઈ શકે છે. તેના કારણે નશો ઝડપથી ચડી શકે છે.
તે ઉપરાંત, વ્યક્તિએ કેટલા સમયગાળામાં કેટલો દારૂ લીધો, શરીરનું કદ, લિંગ, દવાઓનો ઉપયોગ, ઊંઘ અને અગાઉ દારૂ પીવાની ટેવ જેવા પરિબળો પણ અસર કરે છે.
આથી બે લોકો સમાન પ્રમાણમાં દારૂ પીવે તો પણ બંનેનું વર્તન અથવા નશાનું સ્તર એકસરખું રહે તે જરૂરી નથી.
વ્યક્તિનો સ્વભાવ પણ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે
દારૂ કોઈ વ્યક્તિને અચાનક સંપૂર્ણપણે અલગ માણસ બનાવી દે છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. વ્યક્તિના અગાઉના વર્તન અને વ્યક્તિત્વનો પણ તેમાં મોટો ફાળો હોય છે.
જે વ્યક્તિ સામાન્ય સ્થિતિમાં જ ઝડપથી ગુસ્સે થતી હોય, ઝઘડાળુ સ્વભાવ ધરાવતી હોય અથવા આવેગમાં નિર્ણય લેતી હોય, તેમાં નશાની સ્થિતિમાં આ વર્તન વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, જે વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે શાંત હોય તે દારૂ પીધા પછી પણ શાંત રહી શકે છે. એટલે ‘દારૂ પીશો એટલે હંગામો કરશો’ એવું કોઈ સાર્વત્રિક નિયમ નથી.
તહેવારો અને ભીડમાં સમસ્યા કેમ વધી શકે?
દારૂની અસર માત્ર વ્યક્તિના શરીર અને મગજથી નક્કી થતી નથી. આસપાસનું વાતાવરણ પણ ખૂબ મહત્વનું છે.
તહેવાર, પાર્ટી, લગ્ન અથવા મોટા જાહેર કાર્યક્રમમાં પહેલેથી જ ભીડ, ઊંચો અવાજ, ઉત્સાહ અને સામાજિક દબાણ હોય છે. આવી સ્થિતિમાં નશામાં રહેલી વ્યક્તિને કોઈ નાની વાતથી પણ વધારે ઉત્તેજના થઈ શકે છે.
બે વ્યક્તિ વચ્ચેની સામાન્ય બોલાચાલી આસપાસના લોકો ભેગા થવાથી મોટો વિવાદ બની શકે છે. કોઈ વ્યક્તિની મજાક, ધક્કો કે નાની ગેરસમજ પણ નશાની સ્થિતિમાં ગંભીર ઝઘડાનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
આ કારણે મોટા કાર્યક્રમોમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે દારૂના વેચાણ અને જાહેરમાં સેવન પર નિયંત્રણ રાખવામાં આવે છે.
‘દારૂથી માણસની અંદરનો ગુસ્સો બહાર આવે છે’—આ વાત કેટલી સાચી?
આ વાતમાં થોડું સત્ય છે, પરંતુ તેને સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક સત્ય માનવું યોગ્ય નથી.
દારૂ વ્યક્તિના મગજમાં રહેલા નિયંત્રણને નબળું કરી શકે છે. તેના કારણે વ્યક્તિ પોતાની લાગણીઓ પર ઓછું નિયંત્રણ રાખે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક નશામાં રહેલી વ્યક્તિની અંદર છુપાયેલો ગુસ્સો બહાર આવશે.
વર્તન પર વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ, અપેક્ષાઓ, આસપાસનું વાતાવરણ અને સામાજિક સંદર્ભનો પણ મોટો પ્રભાવ પડે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ માનતી હોય કે દારૂ પીધા પછી તે વધુ હિંમતવાન બને છે, તો તે વધુ જોખમી કે આક્રમક વર્તન કરી શકે છે. એટલે દારૂની જૈવિક અસર સાથે વ્યક્તિની માન્યતાઓ અને સામાજિક પરિસ્થિતિ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
દારૂ પછી હંગામો ટાળવા શું કરી શકાય?
સૌથી સરળ ઉપાય છે દારૂનું સેવન ન કરવું અથવા તેનું પ્રમાણ ઓછું રાખવું. ખાસ કરીને જો વ્યક્તિને અગાઉ નશાની સ્થિતિમાં ગુસ્સો, ઝઘડો અથવા નિયંત્રણ ગુમાવવાનો અનુભવ થયો હોય, તો તેને વધુ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
નશામાં વાહન ચલાવવું તો ખાસ જોખમી છે. દારૂ માત્ર ગુસ્સો કે વર્તન જ નહીં, પરંતુ પ્રતિક્રિયાનો સમય, સંતુલન અને નિર્ણયશક્તિને પણ અસર કરી શકે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ નશામાં ખૂબ ગુસ્સે હોય અથવા હિંસક બનતી હોય, તો તેની સાથે તે સમયે દલીલ કરવાને બદલે પરિસ્થિતિથી દૂર રહેવું વધુ સુરક્ષિત છે. જરૂર પડે તો પરિવારના સભ્ય, સુરક્ષા કર્મચારી અથવા સંબંધિત સત્તાવાળાઓની મદદ લેવી જોઈએ.
દારૂ અને આક્રમક વર્તન વચ્ચે સંબંધ છે, પરંતુ આ સંબંધને માત્ર ‘દારૂ ગાળો એટલે ગુસ્સો’ જેવા સરળ સૂત્રથી સમજાવી શકાય નહીં.
દારૂ મગજના નિર્ણય, આત્મનિયંત્રણ અને આવેગ નિયંત્રણના ભાગોને અસર કરી શકે છે. તેની સાથે ડોપામાઇન જેવી રિવોર્ડ સિસ્ટમ, GABA અને glutamate જેવી મગજની રસાયણિક પ્રક્રિયાઓ તથા તણાવ અને લાગણીઓ સાથે જોડાયેલી જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફાર થાય છે. જો વ્યક્તિ પહેલેથી ગુસ્સામાં હોય, તણાવમાં હોય અથવા આક્રમક સ્વભાવ ધરાવતી હોય, તો નશાની સ્થિતિમાં તેની પ્રતિક્રિયા વધુ તીવ્ર બની શકે છે.
એટલે દારૂ પછી થતો હંગામો માત્ર ‘હોર્મોન વધી ગયા’ની વાત નથી. મગજની નિયંત્રણ ક્ષમતા, વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ, દારૂની માત્રા, માનસિક સ્થિતિ અને આસપાસનું વાતાવરણ—આ તમામ પરિબળો મળીને વ્યક્તિના વર્તનને અસર કરે છે.
આ જ કારણ છે કે એક જ પ્રકારનો નશો એક વ્યક્તિને શાંત બનાવે છે, બીજી વ્યક્તિને વધારે વાતોડિયો બનાવે છે અને ત્રીજી વ્યક્તિને આક્રમક બનાવી શકે છે. દારૂની અસર સમજવા માટે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને એકસાથે જોવી જરૂરી છે.
