બ્રિક્સ સામે G7: વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં બદલાતા શક્તિ સંતુલનનો પુતિનનો દાવો
વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. એક તરફ અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો લાંબા સમયથી વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં પ્રભાવશાળી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ બ્રિક્સ જેવા સમૂહો પોતાની આર્થિક અને રાજકીય ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસમાં છે. આ બદલાતા પરિપ્રેક્ષ્ય વચ્ચે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને G7 અને બ્રિક્સની આર્થિક શક્તિની તુલના કરતાં મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે.
બ્રિક્સ બિઝનેસ ફોરમને સંબોધતા પુતિને દાવો કર્યો કે છેલ્લા પાંચ વર્ષના આંકડાઓ વિશ્વના આર્થિક માળખામાં થઈ રહેલા પરિવર્તન તરફ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન બ્રિક્સ દેશોનો વૈશ્વિક GDPમાં હિસ્સો 40 ટકાથી વધુ રહ્યો છે, જ્યારે G7 દેશોનો હિસ્સો લગભગ 29 ટકા રહ્યો છે.
પુતિનના આ નિવેદનનો હેતુ માત્ર બે આંતરરાષ્ટ્રીય જૂથોની આર્થિક તુલના કરવાનો નથી, પરંતુ વિશ્વમાં ઊભરી રહેલી નવી આર્થિક વાસ્તવિકતાને પણ રેખાંકિત કરવાનો છે.
પુતિને શું કહ્યું?
બ્રિક્સ બિઝનેસ ફોરમમાં પોતાના સંબોધન દરમિયાન પુતિને કહ્યું કે દુનિયા સતત બદલાઈ રહી છે અને છેલ્લા પાંચ વર્ષના આંકડાઓ આ પરિવર્તનની સાબિતી આપે છે. તેમણે ખાસ કરીને બ્રિક્સ અને G7ની વૈશ્વિક GDPમાં ભાગીદારીનો ઉલ્લેખ કર્યો.
પુતિનના જણાવ્યા પ્રમાણે, બ્રિક્સ દેશોએ મળીને વિશ્વના GDPમાં 40 ટકાથી વધુનું યોગદાન આપ્યું છે, જ્યારે G7નો હિસ્સો 29 ટકા જેટલો છે. આ આંકડાઓ રજૂ કરીને તેમણે સંકેત આપ્યો કે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પશ્ચિમી દેશોનું પરંપરાગત પ્રભુત્વ હવે એકમાત્ર હકીકત રહ્યું નથી.
તેમણે G7ના નામ અંગે પણ કટાક્ષ કર્યો હતો અને પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે આ સમૂહને હજુ પણ ‘Group of Seven’ તરીકે શા માટે ઓળખવામાં આવે છે. પુતિનના આ શબ્દોમાં માત્ર આર્થિક આંકડાઓનો ઉલ્લેખ નહોતો, પરંતુ પશ્ચિમ કેન્દ્રિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની તેમની રાજકીય ટીકા પણ સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી.
G7માં કયા દેશોનો સમાવેશ થાય છે?
G7 એટલે Group of Seven. તેમાં વિશ્વની સાત અગ્રણી વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ સમૂહમાં અમેરિકા, કેનેડા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી અને જાપાનનો સમાવેશ થાય છે.
આ દેશો લાંબા સમયથી વૈશ્વિક વેપાર, નાણાકીય વ્યવસ્થા, ટેક્નોલોજી, રોકાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે. ખાસ કરીને અમેરિકા વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક હોવાથી G7ની નીતિઓનો વૈશ્વિક બજારો પર પણ વ્યાપક અસર જોવા મળે છે.
G7 મુખ્યત્વે વિકસિત અને ઔદ્યોગિક અર્થવ્યવસ્થાઓનું મંચ છે. વૈશ્વિક આર્થિક નીતિઓ ઉપરાંત સુરક્ષા, ઊર્જા, હવામાન પરિવર્તન, ટેક્નોલોજી અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય મુદ્દાઓ પર પણ તેના દેશો વચ્ચે ચર્ચા થાય છે.
બ્રિક્સનું વધતું મહત્વ
બીજી તરફ બ્રિક્સનું મૂળ સ્વરૂપ બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશોના સહકારથી ઊભું થયું હતું. સમય જતાં આ જૂથનો વ્યાપ વધ્યો છે અને અનેક નવા દેશો સાથે તેના સંબંધો વધુ ગાઢ બન્યા છે.
બ્રિક્સને ખાસ મહત્વ એટલા માટે મળે છે કે તેમાં વિશ્વની કેટલીક મોટી વસ્તી ધરાવતી અને ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓ સામેલ છે. ભારત અને ચીન જેવા દેશો વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને વપરાશના મોટા કેન્દ્રો છે, જ્યારે બ્રાઝિલ કૃષિ અને કુદરતી સંસાધનો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. રશિયા ઊર્જા અને ખનિજ સંસાધનોની દૃષ્ટિએ વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.
આ કારણે બ્રિક્સ માત્ર રાજકીય ચર્ચાનું મંચ નથી રહ્યું, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વિકલ્પરૂપ સહકારની સંભાવના ધરાવતા સમૂહ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
ભારતની વધતી ભૂમિકા
આ સમગ્ર ચર્ચામાં ભારતનું સ્થાન વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેની વૈશ્વિક આર્થિક તથા રાજદ્વારી ભૂમિકા સતત વધી છે.
પુતિન દિલ્હી પહોંચ્યા બાદ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય ચર્ચા પણ કરી હતી. ભારત અને રશિયા વચ્ચે લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો છે. ઊર્જા, સંરક્ષણ, વેપાર, ટેક્નોલોજી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે સહકાર જોવા મળે છે.
બ્રિક્સ જેવા મંચ પર ભારતની હાજરી તેને પશ્ચિમ અને અન્ય ઊભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સંતુલિત વિદેશ નીતિ જાળવવામાં મદદ કરે છે. ભારત એક તરફ અમેરિકા અને યુરોપ સાથે પોતાના આર્થિક તથા વ્યૂહાત્મક સંબંધોને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા, ચીન અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો સાથે પણ સંવાદ જાળવી રહ્યું છે.
GDPના આંકડાઓનો અર્થ શું થાય?
પુતિને રજૂ કરેલા GDPના આંકડાઓને સમજવા માટે એ પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ માપવા માટે માત્ર એક જ માપદંડ પૂરતો નથી. GDP દેશ અથવા દેશોના સમૂહની આર્થિક પ્રવૃત્તિનું મહત્વપૂર્ણ માપદંડ છે, પરંતુ વેપાર, પ્રતિ વ્યક્તિ આવક, નાણાકીય શક્તિ, ટેક્નોલોજી, ચલણનું વૈશ્વિક મહત્વ અને મૂડીબજાર જેવી બાબતો પણ આર્થિક પ્રભાવ નક્કી કરે છે.
બ્રિક્સનો મોટો હિસ્સો મુખ્યત્વે તેની વિશાળ વસ્તી અને મોટા ઉભરતા બજારોને કારણે છે. બીજી તરફ G7 દેશોની અર્થવ્યવસ્થાઓમાં પ્રતિ વ્યક્તિ આવક અને નાણાકીય ક્ષેત્રની ઊંડાઈ ઘણી વધારે છે. તેથી બંને જૂથોની સીધી સરખામણી કરતી વખતે GDPના આંકડાઓ સાથે અન્ય આર્થિક પરિમાણોને પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
આથી પુતિનનું નિવેદન વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિના એક પાસાને ઉજાગર કરે છે, પરંતુ સમગ્ર ચિત્ર સમજવા માટે વધુ વ્યાપક આર્થિક માપદંડો જરૂરી બને છે.
પશ્ચિમ કેન્દ્રિત વ્યવસ્થાને પડકાર?
પુતિનના નિવેદનને રશિયાની વ્યાપક વિદેશ નીતિ સાથે જોડીને પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે. રશિયા છેલ્લા કેટલાક સમયથી બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થાની તરફેણમાં વાત કરતું આવ્યું છે. તેનો અર્થ એ છે કે વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં માત્ર અમેરિકા અને યુરોપનું પ્રભુત્વ ન રહે, પરંતુ એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના દેશોને પણ વધુ મહત્વ મળે.
બ્રિક્સ આ વિચાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ બની શકે છે. જો વધુ દેશો તેમાં જોડાય અને વેપાર, રોકાણ તથા નાણાકીય સહકાર વધે, તો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અનેક શક્તિ કેન્દ્રો ઊભા થઈ શકે છે.
પરંતુ બીજી તરફ, બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે આર્થિક માળખું, રાજકીય હિતો અને વિદેશ નીતિમાં નોંધપાત્ર તફાવત પણ છે. તેથી તેને G7ના સીધા વિકલ્પ તરીકે જોવું કદાચ વહેલું ગણાય.
ભારત માટે આ બદલાવ શા માટે મહત્વપૂર્ણ?
વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં આવી રહેલા ફેરફારો ભારત માટે અનેક તકો ઊભી કરી શકે છે. ભારત પાસે વિશાળ ઘરેલું બજાર, યુવા વસ્તી, વધતું ઉત્પાદન ક્ષેત્ર અને ડિજિટલ અર્થતંત્ર છે. આ પરિબળો ભારતને ભવિષ્યના વૈશ્વિક વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાની તક આપે છે.
સાથે જ ભારતે પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા જાળવવાની જરૂરિયાત પણ સમજવી પડશે. વિશ્વમાં જો અમેરિકા-યુરોપ અને બ્રિક્સ જેવા અલગ-અલગ આર્થિક તથા રાજકીય કેન્દ્રો વધુ સ્પષ્ટ બનશે, તો ભારત માટે બંને તરફના દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવવા વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.
વડાપ્રધાન મોદી અને પુતિન વચ્ચેની મુલાકાત પણ આ સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. દ્વિપક્ષીય સંબંધો ઉપરાંત ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને વૈશ્વિક રાજકીય મુદ્દાઓ પર બંને દેશોની ચર્ચા ભારતની વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ માટે મહત્વ ધરાવે છે.
વિશ્વમાં બદલાતી આર્થિક હકીકત
છેલ્લા બે દાયકામાં વિશ્વની આર્થિક વૃદ્ધિનું કેન્દ્ર ધીમે ધીમે એશિયા તરફ ખસ્યું છે. ચીન અને ભારતની ઝડપી વૃદ્ધિ, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના બજારોનો વિકાસ અને અન્ય વિકાસશીલ દેશોમાં વધતી આર્થિક પ્રવૃત્તિએ વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું સંતુલન બદલ્યું છે.
આ પરિવર્તનનો અર્થ એ નથી કે G7નું મહત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. અમેરિકા, જાપાન અને યુરોપિયન દેશો હજુ પણ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા, ટેક્નોલોજી, સંશોધન અને મૂડીબજારોમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી છે. પરંતુ હવે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાની દિશા નક્કી કરતી વખતે એશિયા અને અન્ય ઉભરતા દેશોની ભૂમિકાને અવગણવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
આગળનો માર્ગ શું હોઈ શકે?
બ્રિક્સ અને G7 વચ્ચેની આ તુલના ભવિષ્યની વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને લઈને ચાલી રહેલી મોટી ચર્ચાનો એક ભાગ છે. આગામી વર્ષોમાં વેપાર, ઊર્જા, ટેક્નોલોજી, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, સપ્લાય ચેઇન અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં નવા સમીકરણો જોવા મળી શકે છે.
બ્રિક્સ દેશો જો પરસ્પર વેપાર અને રોકાણ વધારવામાં સફળ થાય, તો તેમનું વૈશ્વિક આર્થિક મહત્વ વધુ વધી શકે છે. બીજી તરફ G7 દેશો પણ પોતાની ટેક્નોલોજીકલ અને નાણાકીય શક્તિના આધારે વૈશ્વિક પ્રભાવ જાળવી રાખવા પ્રયત્નશીલ રહેશે.
આ સંજોગોમાં વિશ્વ કદાચ કોઈ એક જૂથના સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ તરફ નહીં, પરંતુ અનેક આર્થિક અને રાજકીય શક્તિ કેન્દ્રો ધરાવતા બહુધ્રુવીય માળખા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
