BRICS માટે PM મોદીના ત્રણ મંત્ર: વેપાર, સ્ટાર્ટઅપ અને નવી ભાગીદારીથી વિકાસની નવી દિશા
નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલા BRICS સંમેલનમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને બદલાતા આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્ય વચ્ચે BRICS દેશોની વધતી ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો. પોતાના સંબોધનમાં તેમણે માત્ર આર્થિક સહકારની વાત કરી નહોતી, પરંતુ સંગઠનના સભ્ય દેશો વચ્ચે વ્યવસાયિક સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ચોક્કસ લક્ષ્યો પણ રજૂ કર્યા.
PM મોદીએ BRICSના વેપાર અને ઉદ્યોગ જગત સામે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ સૂચનો મૂક્યા. તેમનો મુખ્ય વિચાર એ હતો કે BRICS દેશોએ માત્ર એકબીજા સાથે ચર્ચા અને બેઠકો સુધી મર્યાદિત ન રહેવું જોઈએ, પરંતુ એવા વ્યવહારુ પગલાં લેવા જોઈએ જેના પરિણામો દર વર્ષે માપી શકાય. આ માટે તેમણે વેપાર અવરોધો ઘટાડવા, સ્ટાર્ટઅપ્સને નવા બજારોમાં પહોંચાડવા અને નવી બિઝનેસ ભાગીદારીઓ ઊભી કરવાની દિશા બતાવી.
BRICSની વધતી આર્થિક તાકાત
વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાના ભાષણમાં BRICSની વૈશ્વિક સ્થિતિ અંગે અનેક મહત્વપૂર્ણ બાબતોનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમના અનુસાર, BRICS દેશો વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં તેમનું યોગદાન સતત વધી રહ્યું છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. પરંપરાગત રીતે પશ્ચિમી દેશો વૈશ્વિક વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રભાવશાળી રહ્યા છે, પરંતુ એશિયા, આફ્રિકા અને અન્ય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓની તાકાત પણ ઝડપથી વધી રહી છે. BRICS આ પરિવર્તનનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ભારત, રશિયા, ચીન, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશોથી શરૂ થયેલું આ જૂથ સમય સાથે વિસ્તર્યું છે. નવા દેશોના જોડાણ સાથે BRICSનો આર્થિક અને ભૌગોલિક વ્યાપ પણ વધ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં સંગઠન સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે વિવિધ દેશોના હિતોને એકસાથે કેવી રીતે આગળ વધારવામાં આવે.
PM મોદીના ભાષણમાં આ જ પડકારનો વ્યવહારુ ઉકેલ શોધવાનો પ્રયાસ જોવા મળ્યો.
પહેલો મંત્ર: વેપારના અવરોધો દૂર કરો
PM મોદીએ BRICS બિઝનેસ કાઉન્સિલને સૂચન કર્યું કે સભ્ય દેશો વચ્ચેના વેપારમાં આવતા મહત્વપૂર્ણ અવરોધોને ઓળખીને તેને ઘટાડવા માટે સમયબદ્ધ પ્રયાસ થવો જોઈએ.
આ મુદ્દો મહત્વનો છે કારણ કે બે દેશો વચ્ચે વેપાર વધારવા માટે માત્ર રાજકીય સંબંધો પૂરતા નથી. કસ્ટમ્સની પ્રક્રિયા, નિયમો, પ્રમાણપત્રો, ટેક્સ વ્યવસ્થા, આયાત-નિકાસની શરતો, લોજિસ્ટિક્સ અને વિવિધ પ્રકારના નિયમનકારી અવરોધો પણ વેપારને અસર કરે છે.
જો એક દેશની કંપનીને બીજા BRICS દેશમાં પોતાનું ઉત્પાદન વેચવા માટે લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે, તો વેપારની ગતિ સ્વાભાવિક રીતે ધીમી પડે છે. PM મોદીએ આવા અવરોધોને ઘટાડવાની દિશામાં સ્પષ્ટ ધ્યાન દોર્યું.
તેમણે BRICS બિઝનેસ કાઉન્સિલ સમક્ષ એવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરી કે ટોચના વેપાર અવરોધોને ઓળખવામાં આવે અને તેમને દૂર કરવા માટે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરવામાં આવે.
આ અભિગમથી નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને પણ લાભ થઈ શકે છે. મોટી કંપનીઓ પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો સમજવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા સંભાળવા માટે અલગ ટીમો હોય છે, પરંતુ નાના વ્યવસાયો માટે આ ખર્ચ અને પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે.
જો વેપારની પ્રક્રિયા સરળ બને, તો ભારત સહિત BRICS દેશોના MSME ક્ષેત્ર માટે નવા બજારો ખુલવાની શક્યતા વધી શકે છે.
બીજો મંત્ર: 100 સ્ટાર્ટઅપ્સને નવા BRICS બજારોમાં લઈ જવા
PM મોદીના બીજા સૂચનમાં ટેક્નોલોજી અને સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવ્યું. તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું BRICS દેશો મળીને 100 જેટલા સ્ટાર્ટઅપ્સને અન્ય BRICS બજારોમાં પ્રવેશ અપાવવા માટે સહાય કરી શકે?
આ વિચાર પાછળનો તર્ક સ્પષ્ટ છે. આજે સ્ટાર્ટઅપ્સ માત્ર સ્થાનિક બજાર માટે કામ કરતા નથી. ટેક્નોલોજી આધારિત કંપનીઓ માટે એક જ પ્રોડક્ટને અલગ-અલગ દેશોમાં રજૂ કરવાની સંભાવના હોય છે. ખાસ કરીને ફિનટેક, હેલ્થટેક, એગ્રીટેક, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્લાઇમેટ ટેક, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઇ-કોમર્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણની મોટી તક છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રે ઝડપથી આગળ વધ્યું છે. ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકોએ ટેક્નોલોજી આધારિત અનેક મોડલ વિકસાવ્યા છે. બીજી તરફ અન્ય BRICS દેશોમાં પણ પોતાના મજબૂત સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ છે.
જો આ દેશો એકબીજાના સ્ટાર્ટઅપ્સને બજાર, રોકાણકારો, માર્ગદર્શન અને સ્થાનિક ભાગીદારો સાથે જોડે, તો નવી કંપનીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ પ્રકારની ભાગીદારી માત્ર કંપનીના વિકાસ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. તે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, રોજગાર સર્જન અને નવીનતા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ત્રીજો મંત્ર: 1,000 નવી બિઝનેસ ભાગીદારી
PM મોદીએ ત્રીજા મુદ્દા તરીકે BRICS દેશોના ઉદ્યોગો વચ્ચે 1,000 નવી ભાગીદારી વિકસાવવાની દિશામાં વિચાર રજૂ કર્યો.
આ સૂચનનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે. બિઝનેસ પાર્ટનરશિપનો અર્થ માત્ર માલ ખરીદવા-વેચવા સુધી મર્યાદિત નથી. બે કે વધુ દેશોની કંપનીઓ સંયુક્ત સાહસ શરૂ કરી શકે છે, ટેક્નોલોજી શેર કરી શકે છે, સંશોધન અને વિકાસમાં સહકાર આપી શકે છે અથવા નવા બજારો માટે સાથે મળીને પ્રોડક્ટ વિકસાવી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, એક દેશ પાસે ટેક્નોલોજી હોય અને બીજા દેશ પાસે વિશાળ બજાર અથવા કાચા માલની ઉપલબ્ધતા હોય, તો બંને વચ્ચેનું સહકાર મોડલ બંને માટે ફાયદાકારક બની શકે છે.
એ જ રીતે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મેન્યુફેક્ચરિંગ, કૃષિ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઊર્જા, ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને ગ્રીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી ભાગીદારી માટે વિશાળ અવકાશ છે.
PM મોદીએ ખાસ કરીને આ પ્રકારના લક્ષ્યોને માત્ર એક વખત જાહેર કરવાને બદલે દર વર્ષે તેની સમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. એટલે કે BRICS માટે હવે ચર્ચા કરતાં વધુ મહત્વ પરિણામોને આપવામાં આવે તેવી તેમની અપેક્ષા હતી.
ત્રણ મંત્ર પાછળનો મોટો વિચાર શું છે?
જો PM મોદીના ત્રણેય સૂચનોને એકસાથે જોવામાં આવે તો તેમની પાછળ એક જ વ્યાપક વિચાર જોવા મળે છે—BRICSને માત્ર સરકારી મંચ નહીં, પરંતુ વ્યવસાય, ટેક્નોલોજી અને રોકાણ માટે સક્રિય પ્લેટફોર્મ બનાવવું.
વેપાર અવરોધો ઘટાડવાથી માલ અને સેવાઓની અવરજવર સરળ બની શકે છે. સ્ટાર્ટઅપ્સને નવા બજારોમાં પ્રવેશ અપાવવાથી નવીનતાને ગતિ મળી શકે છે. જ્યારે નવી બિઝનેસ ભાગીદારીથી રોકાણ અને ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થઈ શકે છે.
આ ત્રણેય બાબતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. વેપાર સરળ બનશે તો કંપનીઓ માટે નવા બજારો ખુલશે. નવા બજારો મળશે તો સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગોને વિસ્તરણની તક મળશે. અને કંપનીઓ વચ્ચે ભાગીદારી વધશે તો નવી ટેક્નોલોજી અને મૂડીનો પ્રવાહ વધી શકે છે.
BRICS સામેનો મોટો પડકાર
BRICSનું કદ મોટું હોવા છતાં સંગઠન માટે કેટલાક પડકારો પણ છે. સભ્ય દેશોની અર્થવ્યવસ્થા, રાજકીય પરિસ્થિતિ, નીતિઓ અને વિકાસની ગતિ એકસરખી નથી. અનેક દેશો વચ્ચે વેપાર અને વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર અલગ-અલગ હિતો હોઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં કોઈ પણ સંયુક્ત યોજના અમલમાં મૂકવી સરળ નથી. વેપાર અવરોધો ઘટાડવા માટે દરેક દેશે પોતાની નીતિઓમાં ચોક્કસ ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે. સ્ટાર્ટઅપ્સને બીજા દેશના બજારમાં પ્રવેશ આપવા માટે સ્થાનિક નિયમો અને રોકાણની શરતો પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
આથી PM મોદીના સૂચનોની સફળતા તેના અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે. જો BRICS દેશો સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા નક્કી કરીને જવાબદારી નક્કી કરે અને દર વર્ષે પરિણામોની સમીક્ષા કરે, તો આ લક્ષ્યો વ્યવહારુ બની શકે છે.
પુતિને પણ BRICSની વધતી ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કર્યો
BRICS બિઝનેસ ફોરમમાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને પણ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં BRICSના વધતા પ્રભાવની વાત કરી. તેમણે G7 જેવી પરંપરાગત આર્થિક શક્તિઓની સરખામણીમાં BRICS દેશોની વધતી ભાગીદારી તરફ ધ્યાન દોર્યું.
પુતિનના જણાવ્યા મુજબ, વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં વિકાસના નવા કેન્દ્રો ઊભા થઈ રહ્યા છે અને BRICS દેશો આ પરિવર્તનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. તેમણે રશિયન અર્થવ્યવસ્થાની મજબૂતીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો અને પશ્ચિમી પ્રતિબંધો વચ્ચે પણ રશિયાએ આર્થિક પ્રવૃત્તિ જાળવી રાખી હોવાનો દાવો કર્યો.
પુતિનનું નિવેદન એ દિશામાં પણ જોવામાં આવે છે કે વિશ્વની આર્થિક વ્યવસ્થા હવે વધુ બહુધ્રુવીય બની રહી છે. અનેક ઉભરતા દેશો વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા, ઉત્પાદન અને રોકાણમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરી રહ્યા છે.
ભારત માટે શું તક છે?
BRICSના આ વિસ્તરણમાં ભારત માટે પણ અનેક તકો છે. ભારત પાસે મોટું ગ્રાહક બજાર, યુવા વસ્તી, ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં કુશળ માનવબળ અને ઝડપથી વિકસતું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ છે.
જો ભારતીય કંપનીઓને અન્ય BRICS બજારોમાં સરળ પ્રવેશ મળે, તો નિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણ માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ફાર્મા, IT, ડિજિટલ સેવાઓ, ઓટોમોબાઇલ, એન્જિનિયરિંગ, કૃષિ ટેક્નોલોજી અને નવી ઊર્જાના ક્ષેત્રોમાં ભારત પોતાની ક્ષમતાનો લાભ લઈ શકે છે.
સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે પણ BRICS એક વિશાળ પ્રયોગશાળા બની શકે છે. અલગ-અલગ દેશોની સમસ્યાઓ માટે સ્થાનિક જરૂરિયાતને અનુરૂપ ટેક્નોલોજી સોલ્યુશન વિકસાવવાની તક મળી શકે છે.
હવે નજર અમલીકરણ પર
PM મોદીના ભાષણની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ રહી કે તેમણે BRICS માટે કેટલાક સ્પષ્ટ અને માપી શકાય તેવા લક્ષ્યોની વાત કરી. ટોચના વેપાર અવરોધો ઘટાડવા, 100 સ્ટાર્ટઅપ્સને અન્ય BRICS બજારોમાં પહોંચાડવા અને 1,000 નવી બિઝનેસ ભાગીદારી ઊભી કરવાની દિશા માત્ર નિવેદન તરીકે નહીં, પરંતુ વાર્ષિક પ્રગતિના માપદંડ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
આ લક્ષ્યો કેટલા ઝડપથી હાંસલ થાય છે તે આગામી વર્ષોમાં સ્પષ્ટ થશે. જો સભ્ય દેશો આ વિચારને નીતિ અને વ્યવસાયિક સ્તરે અમલમાં મૂકે, તો BRICSની ભૂમિકા માત્ર વૈશ્વિક રાજકીય ચર્ચા સુધી મર્યાદિત નહીં રહે.
આખરે PM મોદીના સંદેશનો સાર એટલો જ છે કે BRICS પાસે વિશાળ માનવશક્તિ, બજાર અને આર્થિક ક્ષમતા છે. હવે પડકાર એ છે કે આ ક્ષમતાને એકબીજાની તાકાત સાથે જોડીને વાસ્તવિક આર્થિક પરિણામોમાં કેવી રીતે બદલવી.
વેપારને સરળ બનાવવો, નવીનતાને સરહદોની બહાર લઈ જવી અને ઉદ્યોગો વચ્ચે નવી ભાગીદારી ઊભી કરવી—આ ત્રણ દિશામાં સતત પ્રગતિ થાય તો BRICS આગામી વર્ષોમાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાના વધુ મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી શકે છે. PM મોદીએ પણ આ જ ભાવના સાથે BRICSને આગળ વધારવા અને તેની સાથે વૈશ્વિક વિકાસને નવી ગતિ આપવાની અપીલ કરી.
