BRICS મંચ પરથી ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિનો અમેરિકાની નીતિઓ પર પ્રહાર, વૈશ્વિક વેપાર અને સપ્લાય ચેન અંગે વ્યક્ત કરી ચિંતા
નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા BRICS બિઝનેસ ફોરમના મંચ પરથી ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશ્કિયાને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, વેપાર અને સપ્લાય ચેનને લઈને મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા. પોતાના સંબોધનમાં તેમણે અમેરિકાની આર્થિક પ્રતિબંધોની નીતિ પર આડકતરી રીતે નિશાન સાધતા કહ્યું કે આજના સમયમાં આર્થિક સાધનોનો ઉપયોગ માત્ર વેપાર માટે નહીં, પરંતુ રાજકીય દબાણ ઊભું કરવા માટે પણ થઈ રહ્યો છે. આવી પરિસ્થિતિ આખી દુનિયાની આર્થિક સ્થિરતા માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.
પેઝેશકિઆનની ટિપ્પણીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વધતી જતી ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા હતું. તેમના મતે, જ્યારે કોઈ ચોક્કસ દેશ કે પ્રદેશ પર વેપાર, ઊર્જા અથવા નાણાકીય ક્ષેત્રને લગતા પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર તે દેશ પૂરતી સીમિત રહેતી નથી; તે વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓને અસર કરી શકે છે અને અન્ય ઘણા દેશોના અર્થતંત્રોને તેના પરિણામોનો સામનો કરવા માટે મજબૂર કરી શકે છે.
આર્થિક દબાણ હવે વૈશ્વિક પડકાર બની રહ્યું છે
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું કે ભૂ-રાજકીય તણાવ વધવાની સાથે સપ્લાય ચેનમાં અવરોધ અને આર્થિક દબાણ માટે વિવિધ સાધનોનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની વ્યવસ્થા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોવાથી કોઈ એક મહત્વપૂર્ણ દેશ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો અથવા વેપાર અવરોધોનો પ્રભાવ અન્ય દેશો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.
તેમણે કહ્યું કે વેપાર, ઊર્જા અને નાણાકીય વ્યવસ્થાઓ જો રાજકીય અથવા સૈન્ય દબાણ હેઠળ આવે તો તેની અસર દેશની સરહદો પાર પણ જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં ઉત્પાદન ખર્ચ વધી શકે છે, કાચા માલની ઉપલબ્ધતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી શકે છે.
આ પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને એવા દેશો માટે પડકારરૂપ છે જેઓ ઊર્જા, ખાદ્ય સામગ્રી, ટેક્નોલોજી અથવા ઔદ્યોગિક કાચા માલની આયાત પર નિર્ભર છે. પેજેશ્કિયાનના મતે આર્થિક વ્યવસ્થાને વધુ વૈવિધ્યપૂર્ણ બનાવવી હવે સમયની જરૂરિયાત છે.
BRICSને વધુ શક્તિશાળી આર્થિક મંચ બનાવવાની અપીલ
પેજેશ્કિયાને BRICSની ભૂમિકા અંગે પણ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે BRICS માત્ર ચર્ચા અને સંવાદનું મંચ બનીને ન રહે, પરંતુ તેને વ્યવહારુ આર્થિક સહયોગ માટે વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂર છે.
તેમના મતે BRICSના સભ્ય દેશો વચ્ચે વેપાર, રોકાણ, ઊર્જા, પરિવહન અને નાણાકીય સહયોગ વધારવા માટે ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા જોઈએ. જો સભ્ય દેશો પોતાની આર્થિક ક્ષમતાઓને એકબીજા સાથે જોડે તો વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં BRICSની અસર વધુ મજબૂત બની શકે છે.
ઈરાન માટે આ સંગઠન ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. દેશ પાસે વિશાળ ઊર્જા સંસાધનો ઉપરાંત યુરોપ, એશિયા અને મધ્ય પૂર્વને જોડતી વ્યૂહાત્મક ભૌગોલિક સ્થિતિ છે. આ કારણે ઈરાન પોતાને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી માટે મહત્વપૂર્ણ કડી તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
ઊર્જા અને કનેક્ટિવિટીમાં ઈરાનની ભૂમિકા
ઈરાન પાસે તેલ અને કુદરતી ગેસના મોટા ભંડારો છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ પણ એવી છે કે તે મધ્ય એશિયા, પશ્ચિમ એશિયા અને અન્ય બજારો વચ્ચે જોડાણ ઊભું કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
પેજેશ્કિયાને જણાવ્યું કે ઈરાનની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ઊર્જા સંસાધનો તેને કનેક્ટિવિટીના ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બનાવી શકે છે. જો યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર મળે તો ઈરાન મારફતે વેપાર માર્ગો અને ઊર્જા સંબંધિત સહકારને વધુ વિસ્તૃત કરી શકાય છે.
આ મુદ્દો ભારત માટે પણ રસપ્રદ છે, કારણ કે ભારત લાંબા સમયથી મધ્ય એશિયા અને યુરોપ સાથે વેપાર માટે વૈકલ્પિક માર્ગો વિકસાવવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. ઈરાનનું સ્થાન આ પ્રકારની કનેક્ટિવિટી માટે વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે.
BRICS બિઝનેસ કાઉન્સિલને વધુ સક્રિય બનાવવાનો પ્રસ્તાવ
પેજેશ્કિયાને BRICS બિઝનેસ કાઉન્સિલની ભૂમિકા અંગે પણ ભાર મૂક્યો. તેમના જણાવ્યા મુજબ બિઝનેસ કાઉન્સિલ માત્ર ચર્ચા અને વિચારોના આદાનપ્રદાન સુધી સીમિત ન રહેવી જોઈએ.
તેમણે સૂચન કર્યું કે કાઉન્સિલને એવી સંસ્થાકીય ભૂમિકા આપવી જોઈએ કે જેના માધ્યમથી વાસ્તવિક આર્થિક પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકી શકાય. વિવિધ દેશોની કંપનીઓ વચ્ચે સહયોગ, રોકાણ અને સંયુક્ત પ્રોજેક્ટને પ્રોત્સાહન આપવાથી BRICSની આર્થિક શક્તિનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ થઈ શકે છે.
આ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો BRICSના દેશો વચ્ચે માત્ર સરકારી સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ખાનગી ક્ષેત્ર અને ઉદ્યોગ જગત વચ્ચે પણ સહયોગ વધારવો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
પોતાની કરન્સીમાં વેપાર પર ભાર
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિએ નાણાકીય સહયોગ માટે સ્થાનિક અથવા રાષ્ટ્રીય કરન્સીના ઉપયોગને પણ મહત્વ આપ્યું. તેમણે કહ્યું કે BRICSના દેશો વચ્ચે વેપાર અને રોકાણમાં પોતાની કરન્સીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી શકાય છે.
આ વિચાર પાછળનું મુખ્ય કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની ઈચ્છા છે. ઈરાન સહિત કેટલાક દેશો લાંબા સમયથી એવી વ્યવસ્થાની તરફેણ કરે છે જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે વૈકલ્પિક નાણાકીય વ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે.
પેજેશ્કિયાને એવી ક્રેડિટ લાઇનની રચનાની વાત પણ કરી જેના દ્વારા જરૂરિયાતમંદ દેશોને તેમની પોતાની કરન્સીમાં નાણાકીય સહાય મળી શકે. તેમના મતે આવી વ્યવસ્થા ઊર્જા અને ખાદ્ય સુરક્ષા જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
જો આ પ્રકારની નાણાકીય વ્યવસ્થા વ્યવહારિક સ્વરૂપ લે છે તો BRICSના સભ્ય દેશો વચ્ચે વેપારના નવા મોડલ વિકસવાની શક્યતા છે. જોકે, આવી વ્યવસ્થાના અમલીકરણમાં વિનિમય દર, નાણાકીય સ્થિરતા અને પરસ્પર વિશ્વાસ જેવા અનેક પડકારો પણ રહેશે.
BRICS માટે સંયુક્ત વીમા વ્યવસ્થાનો વિચાર
પેજેશ્કિયાને BRICS જૉઇન્ટ રિએશ્યોરન્સ કંપની બનાવવાનો પ્રસ્તાવ પણ રજૂ કર્યો. વૈશ્વિક વેપારમાં વીમો અને પુનઃવીમાની વ્યવસ્થા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને ઊર્જા, શિપિંગ, પરિવહન અને મોટા ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટમાં.
જો BRICS દેશો પોતાની સંયુક્ત પુનઃવીમા વ્યવસ્થા વિકસાવે તો સભ્ય દેશોની કંપનીઓ માટે જોખમ વ્યવસ્થાપનના નવા વિકલ્પો ઊભા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને એવા દેશો માટે આ વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની શકે છે જેઓ પશ્ચિમી નાણાકીય અને વીમા માળખાથી અલગ વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે.
જોકે, આવી સંસ્થા ઊભી કરવી સરળ નહીં હોય. તેમાં મૂડી, નિયમન, જોખમનું મૂલ્યાંકન અને સભ્ય દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાનો વિશ્વાસ જરૂરી રહેશે.
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની નીતિઓની ટીકા
પોતાના સંબોધન દરમિયાન પેજેશ્કિયાને અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે પણ ટીકા કરી. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી તણાવપૂર્ણ સંબંધો રહ્યા છે અને આર્થિક પ્રતિબંધો બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહ્યા છે.
પેજેશ્કિયાને સૈન્ય અને રાજકીય દબાણને વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થા સાથે જોડીને રજૂ કર્યું. તેમના મતે કોઈપણ દેશ સામે આર્થિક કે સૈન્ય દબાણનો ઉપયોગ માત્ર દ્વિપક્ષીય મુદ્દો રહેતો નથી, પરંતુ તેની અસર વૈશ્વિક વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.
તેમણે આર્થિક સ્થિરતા માટે વિવિધતા વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમના મતે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થામાં વધુ દેશો, વધુ વેપાર માર્ગો, વિવિધ નાણાકીય વ્યવસ્થાઓ અને ઊર્જાના વિવિધ સ્ત્રોતો ઉપલબ્ધ હોય તો કોઈ એક સંકટની અસરને મર્યાદિત કરી શકાય છે.
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે આગળનો રસ્તો શું?
પેજેશ્કિયાનના ભાષણને માત્ર અમેરિકા વિરુદ્ધના રાજકીય નિવેદન તરીકે જોવાને બદલે તેને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ચાલી રહેલા મોટા પરિવર્તનના સંદર્ભમાં પણ જોઈ શકાય છે.
વિશ્વભરમાં સપ્લાય ચેન હવે માત્ર ખર્ચ અને ઉત્પાદનના આધારે નક્કી થતી નથી. ભૂ-રાજકીય સંબંધો, પ્રતિબંધો, યુદ્ધ, ઊર્જા સુરક્ષા અને વેપાર નીતિઓ પણ કંપનીઓ અને સરકારોના નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરી રહી છે.
આવી સ્થિતિમાં BRICS જેવા મંચ માટે પડકાર એ છે કે તે પોતાના સભ્ય દેશો વચ્ચે વ્યવહારુ અને લાંબા ગાળાનું આર્થિક સહકારનું માળખું કેટલું મજબૂત બનાવી શકે છે.
ઈરાન માટે BRICSનું વધતું મહત્વ
ઈરાન માટે BRICSમાં સક્રિય ભાગીદારી આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક બંને દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના તણાવ વચ્ચે ઈરાન નવા વેપાર ભાગીદારો, રોકાણના સ્ત્રોતો અને નાણાકીય માર્ગો શોધી રહ્યું છે.
BRICS સાથે ગાઢ આર્થિક જોડાણ ઈરાનને એશિયા અને અન્ય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ સાથેના સંબંધો મજબૂત કરવાની તક આપી શકે છે. ખાસ કરીને ઊર્જા, પરિવહન, વેપાર અને નાણાકીય સહયોગના ક્ષેત્રમાં ઈરાન પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
પરંતુ અંતે સફળતા માત્ર નિવેદનો પર નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક પ્રોજેક્ટ અને નીતિઓના અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે.
