પેકેજ્ડ ફૂડ પર ટૂંક સમયમાં ચેતવણી લેબલ લગાવો: સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAI ની ઝાટકણી કાઢી

દેશમાં ઝડપથી વધી રહેલા જંક ફૂડ અને પ્રોસેસ્ડ આહારના વપરાશ સામે સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં વધુ પડતી ખાંડ, મીઠું અને સંતૃપ્ત ચરબી (Saturated Fat) ની હાજરી અંગે ગ્રાહકોને સ્પષ્ટ જાણકારી આપવા માટે થઈ રહેલા અસહ્ય વિલંબ બદલ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણો પ્રાધિકરણ (FSSAI) ને ભારે ફટકાર લગાવી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને ન્યાયાધીશ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે આ મામલે સુનાવણી કરતી વખતે બહુ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે દેશના નાગરિકો, ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાનોના સ્વાસ્થ્યની રક્ષા કરવી એ રાષ્ટ્રીય હિતનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે, જેમાં કોઈપણ પ્રકારની નિષ્કાળજી ચલાવી લેવાય નહીં.

શું છે સમગ્ર FOPL મામલો?

આ સમગ્ર વિવાદ ‘ફ્રન્ટ ઓફ પેકેટ વોર્નિંગ લેબલ’ (FOPL) ના નિયમો સાથે જોડાયેલો છે. “૩એસ અને અવર હેલ્થ સોસાયટી” (3S and Our Health Society) નામની સામાજિક સંસ્થા દ્વારા આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજીમાં રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે ખાદ્ય ઉત્પાદકો પોતાના પેકેટો પર ગ્રાહકોને સહજ રીતે દેખાય તે રીતે હાનિકારક ઘટકોની વિગતો આપતા નથી, અને સરકાર પણ આ નિયમોના અમલીકરણમાં ઢીલી નીતિ અપનાવી રહી છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતના આકરા આદેશો બાદ, FSSAI એ કોર્ટ સમક્ષ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો કે તેઓ નિયત ધોરણો કરતાં વધુ ખાંડ, મીઠું કે ફેટી પદાર્થો ધરાવતા ખોરાકના પેકેટ પર એક ‘લાલ ષટ્કોણ’ (Red Hexagon) ચેતવણી ચિહ્ન મૂકવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. જોકે, FSSAI એ આ યોજનાને બે અલગ-અલગ તબક્કામાં અમલમાં મૂકવાની વાત કરી હતી. પરંતુ કોર્ટે આ બે તબક્કાની નીતિ સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને પૂછ્યું હતું કે સમગ્ર નિયમાવલીનો અમલ એકસાથે જ કેમ કરવામાં આવતો નથી?

સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAI ને પૂછેલા તીખા પ્રશ્નો

સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે FSSAI ની કારોબારી શૈલી અને પારદર્શિતા પર સવાલ ઉઠાવતા કુલ ૧૩ વિસ્તૃત પ્રશ્નો પૂછ્યા છે. આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટે FSSAI ને ૨૮ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીની આખરી મુદત આપવામાં આવી છે. કોર્ટ દ્વારા પૂછવામાં આવેલા મુખ્ય પ્રશ્નો નીચે મુજબ છે:

• અમલીકરણ અને જાગૃતિ: આ ચેતવણી લેબલનો નિયમ દેશભરમાં ક્યારથી અને કેવી રીતે સંપૂર્ણપણે લાગુ કરવામાં આવશે? બાળકોને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખોરાકના ગંભીર ગેરફાયદા વિશે જાગૃત કરવા સરકાર પાસે શું બ્લુપ્રિન્ટ છે?

• વૈજ્ઞાનિક આધાર: કોઈ ઉત્પાદનને ‘વધુ ખાંડ’, ‘વધુ મીઠું’ કે ‘વધુ ચરબી’ ગણવા માટેનો વૈજ્ઞાનિક આધાર શું છે? શું આ ગણતરી ૧૦૦ ગ્રામ/મિલીલીટરના આધારે થશે કે સર્વિંગ સાઈઝના આધારે?

• ICMR માર્ગદર્શિકા: નક્કી કરવામાં આવેલી મર્યાદાઓ આઈસીએમઆર-એનઆઈએન (ICMR-NIN 2024) ની તાજેતરની આરોગ્ય માર્ગદર્શિકા સાથે કેટલી સુસંગત છે?

• રંગ અને કન્ફ્યુઝન: ભારતમાં લાલ રંગનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે માંસાહારી આહાર (Non-Veg) દર્શાવવા થાય છે. તો શું લાલ રંગનો ચેતવણી ચિહ્ન તરીકે ઉપયોગ કરવાથી સામાન્ય ગ્રાહકોમાં મૂંઝવણ ઊભી નહીં થાય?

• મુક્તિ અને તર્ક: જો કોઈ ખોરાકમાં માત્ર એક જ હાનિકારક ઘટક વધુ હોય, તો તેને મુક્તિ કેમ આપવી? તેમજ મધ, ઘી, ગોળ અને કૂકિંગ ઓઈલ જેવા સિંગલ-ઇન્ગ્રીડિયન્ટ ઉત્પાદનોને આ દાયરામાંથી બહાર રાખવા પાછળ શું તર્ક છે?

• કંપનીઓ સામે સજા: જે ખાદ્ય ઉત્પાદક કંપનીઓ આ નિયમોનું પાલન નહીં કરે, તેમની સામે દંડ અને કાર્યવાહી કરવા માટે FSSAI પાસે કઈ કાનૂની સત્તાઓ અને જોગવાઈઓ છે?

• વૈશ્વિક સરખામણી: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અન્ય દેશોમાં આવા કડક સુરક્ષા લેબલ વર્ષોથી લાગુ છે, તો ભારતમાં આટલો બધો વિલંબ શા માટે થઈ રહ્યો છે?

હવે સમગ્ર દેશની નજર ૨૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ FSSAI દ્વારા કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવનારા સોગંદનામા પર ટકેલી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ કડક રૂખ બાદ એવી પ્રબળ શક્યતા છે કે ભારતીય ખાદ્ય બજારમાં મળતા ચિપ્સ, કોલ્ડ્રિંક્સ, બિસ્કિટ્સ અને અન્ય પેકેજ્ડ ફૂડ પર ટૂંક સમયમાં જ મોટા અને સ્પષ્ટ ચેતવણી લેબલો જોવા મળશે, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકો પોતાના આરોગ્ય પ્રત્યે વધુ સજાગ બની શકશે.