BRICS સમિટમાં મોદી-પુતિન-જિનપિંગની એક ફ્રેમે ખેંચ્યું ધ્યાન, ભારતની રાજદ્વારી ભૂમિકા પણ ચર્ચામાં
નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી BRICS સમિટ દરમિયાન વિશ્વની નજર એક ખાસ દૃશ્ય પર અટકી હતી. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ એક જ ફ્રેમમાં જોવા મળ્યા. ત્રણેય નેતાઓ વચ્ચેની સહજતા, એકબીજાનો હાથ પકડીને ઉભા રહેવાની ક્ષણ અને વાતચીત દરમિયાન જોવા મળતી ઉષ્માએ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પણ ચર્ચા જગાવી છે.
સામાન્ય રીતે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં નેતાઓની એક તસવીર માત્ર તસવીર હોતી નથી. ખાસ કરીને જ્યારે તેમાં વિશ્વની ત્રણ મોટી શક્તિઓના નેતાઓ એકસાથે જોવા મળે ત્યારે તેના રાજદ્વારી સંકેતો પર પણ ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે. મોદી, પુતિન અને જિનપિંગની આ તસવીરને પણ ઘણા લોકો BRICSની બદલાતી ભૂમિકા અને તેના સભ્ય દેશો વચ્ચેના સંબંધોના પ્રતીક તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
એક તસવીર અને અનેક રાજદ્વારી સંકેતો
BRICSના મંચ પર ભારત, રશિયા અને ચીન લાંબા સમયથી મહત્વપૂર્ણ દેશો રહ્યા છે. જોકે ત્રણેય દેશોના પરસ્પર સંબંધો હંમેશાં એકસરખા રહ્યા નથી. ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદી મુદ્દાઓને લઈને મતભેદો રહ્યા છે, જ્યારે રશિયા અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે યુક્રેન યુદ્ધ બાદ તણાવ વધ્યો છે.
આવી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ વચ્ચે ત્રણેય નેતાઓને એકસાથે હળવા અને અનૌપચારિક અંદાજમાં જોવામાં આવ્યા તે બાબત સ્વાભાવિક રીતે ચર્ચાનો વિષય બની. તસવીરમાં દેખાતી વ્યક્તિગત સહજતાને માત્ર મિત્રતાના પુરાવા તરીકે જોવાને બદલે તેને રાજદ્વારી સંવાદ અને સંપર્ક જાળવી રાખવાના સંકેત તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય ગણાય.
વડાપ્રધાન મોદીએ સમિટ દરમિયાન રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિન સાથેની મુલાકાત અને અન્ય નેતાઓ સાથેની વાતચીતની તસવીરો પણ જાહેર કરી હતી. પુતિન સાથે ચાલતી વખતે બંને નેતાઓ વચ્ચે જોવા મળતી હળવી વાતચીતે પણ સોશિયલ મીડિયા પર ખાસ ધ્યાન ખેંચ્યું.
ભારત, રશિયા અને ચીનની ત્રિકોણીય સમીકરણ
વિશ્વ રાજકારણમાં ભારત, રશિયા અને ચીન ત્રણેયની પોતાની અલગ વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ છે. ભારત એક તરફ અમેરિકા અને યુરોપ સાથે પોતાના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા સાથેના ઐતિહાસિક સંબંધો પણ જાળવી રહ્યું છે. ચીન સાથે ભારતનો વેપાર મોટો છે, પરંતુ સરહદ અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાના મુદ્દાઓ પણ છે.
આ સંજોગોમાં BRICS એક એવું મંચ બની રહ્યું છે જ્યાં આ મતભેદો હોવા છતાં દેશો એકબીજા સાથે સંવાદ કરી શકે છે. ત્રણેય નેતાઓની એકસાથે દેખાયેલી તસવીરનો મહત્વનો સંદેશ પણ આ જ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સ્પર્ધા અને સહકાર ઘણી વખત એકસાથે ચાલે છે.
ભારત માટે આ સંતુલન ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. નવી દિલ્હીની વિદેશ નીતિમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં “વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા” પર ભાર જોવા મળ્યો છે. એટલે કે ભારત કોઈ એક વૈશ્વિક ગઠબંધન સાથે સંપૂર્ણપણે જોડાઈ જવાને બદલે અલગ-અલગ શક્તિઓ સાથે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધો આગળ વધારે છે.
BRICSનું બદલાતું સ્વરૂપ
BRICSની શરૂઆત બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન જેવા દેશોના સહકારના મંચ તરીકે થઈ હતી. ત્યારબાદ દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થતાં તેનું વ્યાપ વધ્યો અને તાજેતરના વિસ્તરણ સાથે સંગઠનમાં નવા દેશો જોડાયા છે.
આ વિસ્તરણ સાથે BRICSની આંતરિક રાજકીય અને આર્થિક વિવિધતા પણ વધી છે. સભ્ય દેશોના હિતો હંમેશાં એકસરખા નથી. કેટલાક દેશો ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મોટા ખેલાડીઓ છે, કેટલાક ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓ છે, જ્યારે કેટલાક દેશો પશ્ચિમી નાણાકીય વ્યવસ્થાથી વધુ સ્વતંત્રતા ઇચ્છે છે.
આ કારણે BRICS માટે સર્વસંમતિથી નિર્ણય લેવો સરળ નથી. અલગ-અલગ રાષ્ટ્રીય હિતોને એકસાથે લાવવાનું કામ ખૂબ જ જટિલ બની શકે છે. ભારતની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી બેઠકમાં આ પડકાર વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળ્યો.
ભારતની અધ્યક્ષતાનો વિશેષ ફોકસ
ભારતના BRICS અધ્યક્ષપદ દરમિયાન સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહકાર અને ટકાઉ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. ભારતે વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો, ટેક્નોલોજી, આર્થિક સહકાર, આરોગ્ય અને વૈશ્વિક શાસન વ્યવસ્થામાં સુધારાના મુદ્દાઓને પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો.
નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે યોજાયેલી બેઠકમાં અનેક દેશોના નેતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા. આથી સમિટ માત્ર BRICSના સભ્ય દેશોની બેઠક પૂરતી મર્યાદિત રહી નહોતી, પરંતુ વૈશ્વિક દક્ષિણની વધતી ભૂમિકા અંગે ચર્ચા માટેનું એક મહત્વનું મંચ બની હતી.
BRICS Summit 2026 gets underway in Delhi. https://t.co/WN7YWi5bTg
— Narendra Modi (@narendramodi) September 12, 2026
પશ્ચિમ એશિયાથી લઈને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સુધીના પડકારો
સમિટ એવા સમયે યોજાઈ જ્યારે વિશ્વ અનેક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે વૈશ્વિક ઊર્જા અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર અસર કરી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સતત અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
આ ઉપરાંત વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થામાં ટેરિફ અને સંરક્ષણવાદી નીતિઓને લઈને અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે. મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ દ્વારા લેવામાં આવતા વેપારી નિર્ણયોનો સીધો પ્રભાવ વિકાસશીલ દેશો પર પડી શકે છે.
આ સ્થિતિમાં BRICS જેવા મંચનું મહત્વ વધી જાય છે. સભ્ય દેશો જો વેપાર, ઊર્જા, નાણાં, સપ્લાય ચેઇન અને વિકાસના ક્ષેત્રોમાં પરસ્પર સહકાર વધારી શકે તો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં તેમની સામૂહિક અસર વધુ મજબૂત બની શકે છે.
સમિટમાં અનેક દેશોની હાજરી
BRICS સમિટમાં ભારત, રશિયા અને ચીન ઉપરાંત અનેક દેશોના નેતાઓએ ભાગ લીધો. ઈરાન, દક્ષિણ આફ્રિકા, મલેશિયા, ઈથિયોપિયા, ઈજિપ્ત અને વિયેતનામ સહિતના દેશોના પ્રતિનિધિત્વથી સમિટનું વ્યાપક મહત્વ સ્પષ્ટ થયું.
આ ઉપરાંત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, વિશ્વ વેપાર સંગઠન, વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના ઉચ્ચ અધિકારીઓ પણ ચર્ચામાં જોડાયા. આ હાજરી દર્શાવે છે કે BRICS હવે માત્ર થોડા દેશો વચ્ચેનો આર્થિક સહકારનો મંચ નથી રહ્યો, પરંતુ વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા માટે તેનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે.
પડદા પાછળની કૂટનીતિ
આંતરરાષ્ટ્રીય સમિટમાં જે કંઈ કેમેરા સામે દેખાય છે તે આખી કહાની હોતી નથી. નેતાઓની જાહેર મુલાકાતો અને તસવીરો પાછળ કલાકો સુધી ચાલતી બેઠક, અધિકારીઓ વચ્ચેની ચર્ચા અને વિવિધ દેશોની ચિંતાઓને સમજવાની પ્રક્રિયા ચાલતી હોય છે.
BRICS જેવી સંસ્થામાં જ્યાં સભ્ય દેશોની રાજકીય વિચારસરણી અને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ અલગ હોય, ત્યાં કોઈપણ સંયુક્ત નિવેદન અથવા કરાર તૈયાર કરવો પડકારજનક હોય છે.
ભારત માટે પણ આ પ્રક્રિયા સરળ નહોતી. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ, ઈરાન અને ગલ્ફ દેશો વચ્ચેના સંબંધો તથા વૈશ્વિક ભૂરાજકીય મતભેદોને ધ્યાનમાં રાખીને સર્વસંમતિ ઊભી કરવી મહત્વપૂર્ણ હતી.
અહેવાલો અનુસાર, સમિટ દરમિયાન ભારતીય પક્ષે લાંબી ચર્ચાઓ અને વાટાઘાટો દ્વારા અલગ-અલગ દેશોના મતભેદોને નજીક લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આવા પ્રયાસો સામાન્ય રીતે જાહેર ચર્ચામાં ઓછા જોવા મળે છે, પરંતુ કોઈપણ સફળ બહુપક્ષીય બેઠક પાછળ તેમની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
મોદી-પુતિનની મિત્રતા ફરી ચર્ચામાં
ભારત અને રશિયાના સંબંધો દાયકાઓ જૂના છે. સંરક્ષણ, ઊર્જા, અવકાશ અને પરમાણુ સહકાર જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ભાગીદારી રહી છે.
મોદી અને પુતિન વચ્ચેની મુલાકાતો દરમિયાન જોવા મળતી અનૌપચારિકતા પણ ઘણી વખત આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાનું ધ્યાન ખેંચે છે. BRICS સમિટ દરમિયાન બંને નેતાઓ સાથે ચાલતા અને વાતચીત કરતા જોવા મળ્યા હતા.
જોકે આવી તસવીરોને આધારે કોઈ મોટા નીતિગત નિર્ણય અંગે નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી, પરંતુ તે બંને દેશો વચ્ચેના સતત રાજદ્વારી સંપર્કનું પ્રતિબિંબ જરૂર માનવામાં આવી શકે.
જિનપિંગ સાથે ભારતના સંબંધોનો અલગ પરિપ્રેક્ષ્ય
મોદી અને જિનપિંગની મુલાકાતનું મહત્વ ભારત-ચીન સંબંધોના સંદર્ભમાં પણ જોવા મળે છે. બંને દેશો એશિયાની બે મોટી શક્તિઓ છે અને બંને વચ્ચે વેપાર તથા આર્થિક સંબંધો નોંધપાત્ર છે. બીજી તરફ સરહદી મુદ્દાઓ અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાને કારણે સંબંધોમાં પડકારો પણ રહ્યા છે.
આથી બંને નેતાઓની મુલાકાત દરમિયાન દેખાતી કોઈપણ સકારાત્મક ક્ષણને ભારત-ચીન સંબંધોમાં મોટા ફેરફાર તરીકે જોવાની જગ્યાએ સંવાદ માટેની જગ્યા તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
વિશ્વ રાજકારણમાં ઘણી વખત નેતાઓ વચ્ચે સીધી વાતચીત તણાવ ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. મતભેદો હોવા છતાં સંવાદના માર્ગ ખુલ્લા રાખવા એ પણ એક પ્રકારની રાજદ્વારી સફળતા છે.
સોશિયલ મીડિયા પર તસવીરોની ચર્ચા
મોદી, પુતિન અને જિનપિંગની તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી વાયરલ થવી પણ આજના ડિજિટલ યુગની રાજનીતિનું ઉદાહરણ છે. નેતાઓની મુલાકાત હવે માત્ર સરકારી નિવેદનો પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. એક તસવીર, વીડિયો અથવા ટૂંકી ક્લિપ પણ લોકોમાં ચર્ચા અને વિશ્લેષણનું કારણ બની શકે છે.
ત્રણેય નેતાઓની એક ફ્રેમને કેટલાક લોકોએ બદલાતી વૈશ્વિક શક્તિ-સમીકરણ તરીકે જોઈ, જ્યારે અન્ય લોકોએ તેને BRICSના મંચ પર સહકાર અને સંવાદની સામાન્ય પ્રક્રિયા ગણાવી. બંને દૃષ્ટિકોણ વચ્ચેનો તફાવત એ બતાવે છે કે આવી તસવીરોનું રાજકીય અર્થઘટન કેટલું અલગ હોઈ શકે છે.
ભારત માટે આગળનો માર્ગ
BRICSનું મહત્વ વધતું જાય છે ત્યારે ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર સંતુલન જાળવવાનો રહેશે. એક તરફ ભારતને રશિયા અને ચીન જેવા દેશો સાથે સંવાદ ચાલુ રાખવો છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા, યુરોપ, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય ભાગીદારો સાથેના સંબંધોને પણ મજબૂત બનાવવા છે.
આ સંદર્ભમાં BRICS ભારત માટે માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન નથી. તે વૈશ્વિક દક્ષિણના દેશો સાથે જોડાણ વધારવા અને વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વિકાસશીલ દેશોની ભૂમિકા મજબૂત કરવા માટેનું એક સાધન પણ બની શકે છે.
Swagatam BRICS leaders for the 2026 Summit. https://t.co/SkmO9rV2Kf
— Narendra Modi (@narendramodi) September 12, 2026
તસવીરથી આગળની કહાની
મોદી, પુતિન અને જિનપિંગની એકસાથે આવેલી તસવીર નિઃશંકપણે BRICS સમિટની સૌથી ચર્ચિત ક્ષણોમાંની એક બની છે. પરંતુ આ તસવીર પાછળની મોટી કહાની માત્ર ત્રણ નેતાઓની વ્યક્તિગત કેમેસ્ટ્રી સુધી મર્યાદિત નથી.
તેની પાછળ બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા, વધતું બહુધ્રુવીય વિશ્વ, BRICSનું વિસ્તરણ, ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને વિવિધ દેશો વચ્ચે સહમતિ ઊભી કરવાનો પ્રયાસ જેવી અનેક બાબતો જોડાયેલી છે.
આજના સમયમાં દેશો વચ્ચે મિત્રતા અને સ્પર્ધા બંને એકસાથે ચાલી શકે છે. મોદી, પુતિન અને જિનપિંગની તસવીર કદાચ આ જ વાસ્તવિકતાનું સૌથી સરળ દૃશ્ય રજૂ કરે છે—મતભેદો હોવા છતાં વાતચીત જરૂરી છે અને વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે સહકારના રસ્તા ખુલ્લા રાખવા પડે છે.
તેથી BRICS સમિટની આ તસવીરને માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલી એક ક્ષણ તરીકે જોવાને બદલે વિશ્વ રાજકારણમાં ચાલી રહેલા મોટા પરિવર્તનોના સંદર્ભમાં જોવી વધુ યોગ્ય છે. ભારત માટે પણ આ સમિટ એક એવો મંચ બની રહી છે જ્યાં તે એકસાથે અનેક વૈશ્વિક શક્તિઓ સાથે સંબંધ જાળવીને પોતાના રાજદ્વારી પ્રભાવને આગળ વધારી શકે છે.
