ઇરાન-ઇઝરાયલ તણાવથી તેલ બજારમાં ઉકળાટ: વૈશ્વિક સ્ટોકમાં કડાકા વચ્ચે $૧૦૯ નજીક પહોંચ્યું ક્રૂડ
પશ્ચિમ એશિયા એટલે કે મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભારે રાજકીય અને લશ્કરી તણાવની સીધી અસર હવે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર દેખાવાની શરૂ થઈ ગઈ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના (Crude Oil) ભાવમાં અચાનક તીવ્ર ઉછાળો નોંધાયો છે. શુક્રવારે વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક ‘બ્રેન્ટ ક્રૂડ’નો ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૦૮.૭૭ ની સપાટી વટાવી ગયો હતો, જે છેલ્લા ચાર મહિનામાં તેની સૌથી ઊંચી સપાટી છે.
આ અચાનક થયેલા ભાવવધારાને કારણે ભારતીય બજાર સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ફુગાવો વધવાની અને ઉર્જા સંકટ ઊભું થવાની ચિંતા ફરી ઘેરી બની છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે આખરે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ કોણ નક્કી કરે છે અને વર્તમાન સમયમાં કિંમતો વધવા પાછળ કયા પરિબળો જવાબદાર છે?
પુરવઠો, માંગ અને વૈશ્વિક કોમોડિટી એક્સચેન્જનું ગણિત
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવને પ્રભાવિત કરતું સૌથી પ્રાથમિક પરિબળ વૈશ્વિક માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનું સંતુલન છે. જ્યારે વિશ્વમાં તેલની માંગ વધારે હોય પણ ઉત્પાદન કે ઉપલબ્ધતા ઘટી જાય, ત્યારે ખરીદદારો વચ્ચે હોડ જામે છે અને ભાવ વધે છે. આનાથી વિપરીત, જ્યારે વપરાશ કરતાં ઉત્પાદન વધી જાય ત્યારે કિંમતો ઘટે છે.
જોકે, કોઈ એક વ્યક્તિ કે દેશ આ ભાવ સીધા નક્કી નથી કરતા. ન્યૂ યોર્ક મર્કન્ટાઇલ એક્સચેન્જ (NYMEX) અને લંડનના ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એક્સચેન્જ (ICE) જેવા વૈશ્વિક કોમોડિટી એક્સચેન્જો પર દરરોજ લાખો ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટ્સનો વેપાર થાય છે. ત્યાં ટ્રેડર્સ, બેંકો અને ઓઇલ કંપનીઓ વૈશ્વિક ઘટનાઓ, ઉત્પાદન ડેટા અને ભવિષ્યની માંગના અંદાજોના આધારે જે સોદા કરે છે તેના પરથી તેલનો આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર ભાવ (Market Price) નક્કી થાય છે.
બ્રેન્ટ (Brent) અને WTI શું છે?
વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલનું કિંમત નિર્ધારણ કરવા માટે બે મુખ્ય બેન્ચમાર્કનો ઉપયોગ થાય છે. પહેલું છે ‘બ્રેન્ટ ક્રૂડ’, જે ઉત્તર સમુદ્રમાંથી નીકળતા તેલ આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાન્ડર્ડ છે. ભારત જેવા દેશો પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું આયાતી તેલ ખરીદતી વખતે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવને સંદર્ભ તરીકે ગણે છે. બીજું છે ‘WTI’ (West Texas Intermediate), જે મુખ્યત્વે અમેરિકન ઓઇલ માર્કેટ માટેનો પ્રાથમિક બેન્ચમાર્ક છે.
OPEC અને OPEC+ જૂથનો પ્રભાવ
જોકે ઓપેક (OPEC – ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ ધી પેટ્રોલિયમ એક્સપોર્ટિંગ કન્ટ્રીઝ) અને તેના સહયોગી દેશો (OPEC+) સીધા ભાવ જાહેર નથી કરતા, પરંતુ તેઓ વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદન પર સીધો નિયંત્રણ ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને રશિયા જેવા મોટા ઉત્પાદક દેશો પોતાના ઉત્પાદનમાં કાપ મૂકીને બજારમાં પુરવઠો ઘટાડી શકે છે, જેનાથી કિંમતો કૃત્રિમ રીતે વધી જાય છે.
હાલમાં ભાવ કેમ વધી રહ્યા છે?
વર્તમાન સમયમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ $૧૦૦ વટાવીને $૧૦૯ ની નજીક પહોંચવા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટા કારણો જવાબદાર છે:
૧. પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી: ઇરાન, ઇઝરાયલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે વધી રહેલા લશ્કરી તણાવ અને હુથી બળવાખોરોના હુમલાને કારણે તેલના મુખ્ય માળખાકીય ક્ષેત્રો જોખમમાં મૂકાયા છે. બજાર પુરવઠો ખોરવાઈ જવાની આશંકા માત્રથી ‘રિસ્ક પ્રીમિયમ’ ઉમેરીને વેપારીઓ ભાવ વધારી દે છે.
૨. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં અવરોધ: આ માર્ગ વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ ટ્રાન્સપોર્ટ રૂટ છે, જ્યાંથી વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો પાંચમો ભાગ પસાર થાય છે. અહીં સૈન્ય હલચલ વધતાં ટેન્કરોને લાંબા અને મોંઘા રૂટ અપનાવવા પડી રહ્યા છે, જેનાથી ફ્રેટ અને વીમા ખર્ચ વધ્યો છે.
૩. વૈશ્વિક સ્ટોકમાં ભારે ઘટાડો: રિપોર્ટ્સ અનુસાર આ વર્ષે વૈશ્વિક તેલ સ્ટોકમાં આશરે ૪૦૦ થી ૪૧૦ મિલિયન બેરલનો ઘટાડો નોંધાયો છે. ઇન્વેન્ટરી ઓછી હોવાથી બજાર પાસે કટોકટીનો સામનો કરવા માટેનો બફર સ્ટોક ઘટ્યો છે, જે કિંમતોને વધુ ઉત્તેજન આપી રહ્યો છે.
