પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડ માત્ર સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન નથી: તે જનતાના સાર્વભૌમત્વની ઉજવણી છે!
૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ની સવારે બરાબર ૧૦:૧૮ વાગ્યે દિલ્હીના ગવર્નમેન્ટ હાઉસ સ્થિત ગુંબજવાળા દરબાર હોલમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક ઘટના આકાર લઈ રહી હતી. ભારતના અંતિમ ગવર્નર-જનરલ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ એક ઘોષણાપત્ર વાંચી સંભળાવ્યું અને શાંતિપૂર્વક પોતાના પદ પરથી નિવૃત્તિ લીધી. તેના થોડા જ મિનિટો બાદ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે શપથ લીધા અને ૩૧ તોપોની સલામી સાથે ભારત એક ‘સાર્વભૌમ પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર’ બની ગયું.
આપણે દર વર્ષે આ દિવસને ‘પ્રજાસત્તાક દિવસ’ તરીકે ભારે ઉત્સાહથી ઉજવીએ છીએ. પરંતુ એક મૂળભૂત પ્રશ્ન જે આપણને સહુને થવો જોઈએ તે એ છે કે, ભારત ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ જ આઝાદ થઈ ગયું હતું, તો પછી બરાબર અઢી વર્ષ બાદ ૨૬ જાન્યુઆરીની તે સવારે એવું તો શું બદલાયું કે દેશનો આખો ઈતિહાસ બદલાઈ ગયો?
૧૯૪૭ થી ૧૯૫૦ વચ્ચેની ‘મધ્યવર્તી’ સ્થિતિ
૧૯૪૭ માં સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ પણ ભારત ૧૯૫૦ સુધી સંપૂર્ણપણે ‘પ્રજાસત્તાક’ નહોતું બન્યું, પરંતુ તે એક ‘ડોમિનિયન’ (અધિરાજ્ય) હતું. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વ્યવહારમાં આઝાદ હોવા છતાં કાગળ પર ભારત બ્રિટિશ રાજશાહી હેઠળ હતું. યુનાઇટેડ કિંગડમના રાજા જ્યોર્જ છઠ્ઠા કાગળ પર ભારતના રાજા તરીકે યથાવત હતા અને સ્થાનિક સ્તરે ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ માઉન્ટબેટન અને ત્યારબાદ રાજગોપાલાચારી તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે કાર્યરત હતા.
તે સમયે દેશનું સંચાલન ૧૯૩૫ ના જૂના ‘ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ’ અનુસાર ચાલતું હતું, જે બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. ભારત પાસે પોતાનું લેખિત બંધારણ નહોતું કે ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ નહોતા. દેશનો અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર ઔપચારિક રીતે વારસાગત રાજસત્તા પાસે જ હતો.
‘પ્રજાસત્તાક’ હોવાનો વાસ્તવિક અર્થ
સ્વતંત્ર દેશ અને પ્રજાસત્તાક દેશ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. પ્રજાસત્તાક એવો દેશ છે જ્યાં દેશનું સર્વોચ્ચ પદ (રાષ્ટ્રપતિ) વારસામાં મળતું નથી. માત્ર ચોક્કસ પરિવાર કે વંશમાં જન્મ લેવાથી કોઈ વ્યક્તિ દેશના વડા બની શકતી નથી. પ્રજાસત્તાકમાં દેશના વડા ચોક્કસ બંધારણીય પ્રક્રિયા કે ચૂંટણી દ્વારા પસંદ થાય છે અને તેમને બંધારણના નિયમો મુજબ પદ પરથી હટાવી પણ શકાય છે.
રાજશાહીમાં સત્તા લોહીના સંબંધો દ્વારા મળે છે, જ્યારે પ્રજાસત્તાકમાં સત્તા એક પવિત્ર દસ્તાવેજ એટલે કે ‘બંધારણ’ દ્વારા જનતા તરફથી સોંપવામાં આવે છે. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરની અધ્યક્ષતા હેઠળની ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીએ જ્યારે બંધારણ ઘડવાનું કામ પૂર્ણ કર્યું, ત્યારે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ ના રોજ તેને અપનાવવામાં આવ્યું. પરંતુ તેને અમલમાં મૂકવા માટે ખાસ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ સુધી રાહ જોવામાં આવી.
૨૬ જાન્યુઆરીની તારીખનું વિશેષ મહત્વ
આ તારીખ આકસ્મિક નહોતી પણ ઐતિહાસિક હતી. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦ ના દિવસે લાહોરમાં રાવી નદીના કિનારે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે દેશ માટે ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ નો ઐતિહાસિક સંકલ્પ લીધો હતો. તે ઘટનાના બરાબર વીસ વર્ષ પૂરા થવાના પ્રસંગને યાદગાર બનાવવા માટે ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ બંધારણ અમલી બનાવવામાં આવ્યું.
તે જ સવારથી બંધારણ દેશનું સર્વોચ્ચ સત્તામંડળ બની ગયું અને બ્રિટિશ રાજવીનો તમામ કાનૂની અધિકાર સમાપ્ત થયો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ જન્મથી નહીં પરંતુ બંધારણીય પ્રક્રિયાથી રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ભારતે કોમનવેલ્થ (રાષ્ટ્રમંડળ) માં રહેવાનું પસંદ કર્યું પરંતુ લંડન ઘોષણાપત્ર ૧૯૪૯ મુજબ સ્પષ્ટ કર્યું કે બ્રિટિશ રાજવી માત્ર પ્રતીકાત્મક વડા રહેશે, તેમનો ભારત પર કોઈ બંધારણીય અધિકાર રહેશે નહીં.
‘અમે, ભારતના લોકો’ ની શક્તિ
જ્યારે આપણે કર્તવ્ય પથ (અગાઉનો રાજપથ) પર પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડમાં ટેન્કો, વિમાનો અને સાંસ્કૃતિક ઝાંખીઓ જોઈએ છીએ, ત્યારે મૂળ આત્માને ભૂલી જવો આસાન છે. આ પરેડ માત્ર સૈન્ય તાકાતની ઉજવણી નથી, પરંતુ તે એ વાતની ઉજવણી છે કે ભારતમાં સત્તાનું મૂળ ‘બ્રિટિશ રાજમુકુટ’ માંથી ખસીને દેશના નાગરિકોના હાથમાં આવ્યું.
આ જ કારણ છે કે આપણા બંધારણની પ્રસ્તાવનાની શરૂઆત “અમે, ભારતના લોકો” (We, the People) શબ્દોથી થાય છે. આ શબ્દો એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ભારતની લોકશાહીમાં આખરી સત્તા અને સાર્વભૌમત્વ દેશની જનતા પાસે છે, કોઈ રાજા કે તાજ પાસે નહીં.
