POP ગણેશજી ભૂલી જાઓ! આ રીતે એક જ મેળામાં વેચાઈ ૫ કરોડની ઇકો-ફ્રેન્ડલી મૂર્તિઓ
ગુજરાત સરકારે પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે સ્થાનિક કળા અને કૌશલ્યને પ્રોત્સાહન આપવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ અને પ્રેરણાદાયી સફળતા મેળવી છે. તાજેતરમાં યોજાયેલા ‘માટી મૂર્તિ મેળો-૨૦૨૬’ દરમિયાન રાજ્યના ખૂણે-ખૂણેથી આવેલા માટીકામના કારીગરોએ પોતાની અદભુત કળાના જોરે અંદાજે રૂ. ૫ કરોડનો વેપાર કરીને એક નવો વિક્રમ સર્જ્યો છે. પવિત્ર ગણેશોત્સવના પર્વ નિમિત્તે યોજાયેલા આ મેળામાં હજારો શ્રદ્ધાળુઓએ ઉત્સાહભેર ભાગ લીધો હતો અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP)ને બદલે માટીની ઇકો-ફ્રેન્ડલી મૂર્તિઓ પસંદ કરીને પર્યાવરણ પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી નિભાવી હતી.
આ સમગ્ર આયોજન ગુજરાત સરકારના કુટીર અને ગ્રામોદ્યોગ પ્રભાગ હેઠળ કાર્યરત ‘ગુજરાત માટીકામ કલાકારી અને રૂરલ ટેકનોલોજી સંસ્થાન’ (GMATI) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્યના મુખ્ય શહેરોમાં યોજાયેલા આ મેળાઓ માત્ર વેપારનું કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ પરંપરાગત કળા, આધુનિક પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને ગ્રામીણ સશક્તિકરણનો એક સુંદર સંગમ સાબિત થયા છે.
‘માટી મૂર્તિ મેળો-૨૦૨૬’: સફળતાના આંકડા અને ભવ્ય પ્રતિસાદ
તાજેતરમાં ૦૮ થી ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ દરમિયાન અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરત જેવાં મહાનગરોમાં સાત દિવસીય ‘માટી મૂર્તિ મેળો-૨૦૨૬’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ મેળામાં રાજ્યભરમાંથી નોંધાયેલા ૩૬૧ જેટલા પ્રવીણ માટી મૂર્તિકારોએ ભાગ લીધો હતો. સાત દિવસના આ ટૂંકા ગાળામાં જ કળાપ્રેમી અને પર્યાવરણપ્રેમી નાગરિકો દ્વારા ૨૩,૫૪૨થી પણ વધુ માટીના ગણેશજીની મૂર્તિઓની ખરીદી કરવામાં આવી હતી.
કારીગરોને તેમની મહેનતનું પૂરતું વળતર મળે અને તેઓ આર્થિક રીતે સક્ષમ બને તે હેતુથી આયોજિત આ મેળા થકી કારીગરોને કુલ રૂ. ૫ કરોડની જંગી આવક થઈ છે. રાજ્ય સરકાર તરફથી આપવામાં આવેલ પ્રોત્સાહન અને યોગ્ય મંચના કારણે નાના શ્રમિકો અને કારીગરો આજે આત્મસન્માન સાથે મોટો વેપાર કરી રહ્યા છે, જે આ આયોજનની સૌથી મોટી સફળતા છે.
સરકારનો પીઠબળ: ‘રેડી-ટુ-યુઝ’ માટી અને ૧૦૦ ટકા સબસિડી સાથે સ્ટોલ
માટીકામ સાથે જોડાયેલા કારીગરોને મૂર્તિ નિર્માણમાં કોઈ તકલીફ ન પડે તે માટે સરકારે વ્યાપક તૈયારીઓ કરી હતી. સંસ્થાન દ્વારા ૩૬૧ મૂર્તિકારોને કુલ ૧૮૬ ટન જેટલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ‘રેડી-ટુ-યુઝ’ (તૈયાર) માટી પૂરી પાડવામાં આવી હતી. યોગ્ય ગુણવત્તાવાળી માટી સરળતાથી મળી રહેતા કારીગરો માટે મજબૂત અને આકર્ષક મૂર્તિઓ બનાવવી ખૂબ જ સરળ બની ગયું હતું.
વેચાણ માટે કારીગરો પર આર્થિક બોજ ન પડે તે માટે રાજ્ય સરકારે ૧૦૦ ટકા સબસિડી સાથે તમામ કારીગરોને વિનામૂલ્યે વેચાણ સ્ટોલ ઉપલબ્ધ કરાવ્યા હતા. સામાન્ય રીતે મોટા શહેરોમાં પ્રદર્શન કે પ્રદર્શન-વેચાણ કેન્દ્રમાં સ્ટોલનું ભાડું ખૂબ વધારે હોય છે, જે નાના કારીગરો પરવડી શકતા નથી. પરંતુ સરકારી છત્રછાયા હેઠળ મફત સ્ટોલ મળવાથી કારીગરો પોતાની મૂર્તિઓ સીધા ગ્રાહકોને વ્યાજબી ભાવે વેચી શક્યા અને વચેટિયાઓની ભૂમિકા સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ ગઈ.
અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરતમાં વેચાણના મુખ્ય કેન્દ્રો
રાજ્યના ત્રણેય મોટા શહેરોમાં પાંચ અલગ-અલગ મુખ્ય સ્થળોએ આ મેળાનું આયોજન કરાયું હતું, જ્યાં ગણેશભક્તોની ભારે ભીડ જોવા મળી હતી:
અમદાવાદ હાટ, વસ્ત્રાપુર: અમદાવાદના વસ્ત્રાપુર સ્થિત હાટ ખાતે ગણેશભક્તોનો સૌથી વધુ ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો. અહીં કારીગરો દ્વારા સૌથી વધુ રૂ. ૧.૯૧ કરોડથી વધુ રકમનું મૂર્તિ વેચાણ નોંધાયું હતું.
અડાજણ, સુરત: સુરતના અડાજણ વિસ્તારમાં યોજાયેલા મેળામાં મૂર્તિઓની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ વિક્રમ સર્જાયો હતો. અહીંથી સૌથી વધુ ૭,૯૨૦ ઇકો-ફ્રેન્ડલી મૂર્તિઓનું વેચાણ થયું હતું, જેનાથી કારીગરોને રૂ. ૧.૧૧ કરોડથી વધુની આવક થઈ હતી.
પારસી અગિયારી મેદાન, વડોદરા: સાંસ્કૃતિક નગરી વડોદરાના પારસી અગિયારી મેદાન ખાતે ૭૯ સ્ટોલ્સ ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં નાગરિકોએ રૂ. ૮૫.૭૭ લાખની મૂર્તિઓની ખરીદી કરી હતી.
સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ, અમદાવાદ: રિવરફ્રન્ટ ખાતે ૧૨૪ સ્ટોલ દ્વારા કારીગરોએ રૂ. ૭૭.૯૯ લાખથી વધુનું વેચાણ કર્યું હતું.
બોપલ હસ્તકલા હાટ, અમદાવાદ: અમદાવાદના બોપલ વિસ્તારમાં આવેલ હસ્તકલા હાટના ૩૦ સ્ટોલ્સ પરથી રૂ. ૩૨.૫૫ લાખનું વેચાણ નોંધાયું હતું.
આત્મનિર્ભર ભારત અને “વોકલ ફોર લોકલ”નું સાકાર થતું સ્વપ્ન
ખાદી, કુટીર અને ગ્રામોદ્યોગ મંત્રી નરેશ પટેલ તેમજ રાજ્ય મંત્રી સ્વરૂપજી ઠાકોરના સક્રિય નેતૃત્વ અને માર્ગદર્શન હેઠળ આ સમગ્ર કાર્યક્રમનું સફળ આયોજન શક્ય બન્યું હતું. આ મેળાઓ માત્ર મૂર્તિ વેચવાનું સાધન નથી રહ્યા, પરંતુ પ્રધાનમંત્રીના “વોકલ ફોર લોકલ” અને “આત્મનિર્ભર ભારત”ના મિશનને જમીની સ્તરે સાકાર કરવાનું એક સબળ માધ્યમ બન્યા છે.
સ્થાનિક કારીગરોની કળાને માન્યતા મળવાથી અને તેમને યોગ્ય આર્થિક વળતર મળવાથી ગ્રામીણ અર્થતંત્રને નવી ઊર્જા મળી છે. વળી, મૂર્તિ નિર્માણ અને તેના સુશોભનની પ્રક્રિયામાં પરિવારની મહિલાઓ પણ મોટા પ્રમાણમાં જોડાતી હોય છે. પરિણામે, આ યોજના દ્વારા કારીગર પરિવારની મહિલાઓને ઘરઆંગણે જ રોજગારી મળી રહી છે, જે નારી સશક્તિકરણ અને સામાજિક બદલાવનું પણ એક સુંદર ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને DIY પ્રવૃત્તિઓ
આ યોજનાનો એક સૌથી મહત્વનો અને સરાહનીય પાસું નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) અંતર્ગત બાળકોમાં પર્યાવરણીય ચેતના જગાડવાનો રહ્યો છે. મેળા દરમિયાન અને તે પહેલાં રાજ્યના ૧૦ જિલ્લાની ૩૦૨ શાળાઓના ૮૪,૫૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને માટીની મૂર્તિઓ બનાવવાનું લાઈવ નિદર્શન (Live Demonstration) આપવામાં આવ્યું હતું.
વિદ્યાર્થીઓને DIY (Do It Yourself – જાતે જ બનાવો) પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પોતાના હાથે નાના ગણેશજી બનાવવાની તાલીમ આપવામાં આવી હતી. જ્યારે બાળપણથી જ બાળકો પોતાના હાથે માટીમાંથી મૂર્તિ બનાવતા શીખે છે, ત્યારે તેમનામાં પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા અને દેશની પરંપરાગત કળા પ્રત્યેનો આદર સ્વભાવિક રીતે જ દ્રઢ બને છે.
વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬થી શરૂ થયેલી પર્યાવરણીય ક્રાંતિની સફર
ગુજરાતમાં ગણેશોત્સવ દરમિયાન પૂજાતી મૂર્તિઓમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિ લાવવી એ સમયની મોટામાં મોટી માંગ હતી. એક સમય એવો હતો જ્યારે પાણીમાં ન ઓગળતી POPની મૂર્તિઓનો ઉપયોગ વ્યાપક પ્રમાણમાં થતો હતો. વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫ સુધીના આંકડા જોઈએ તો રાજ્યમાં સ્થાપિત થતી કુલ ગણેશ મૂર્તિઓમાંથી અંદાજે ૯૦ ટકા મૂર્તિઓ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP)માંથી બનાવવામાં આવતી હતી.
POPની મૂર્તિઓ વિસર્જન પછી પણ સપ્તાહો સુધી જળસ્ત્રોતોમાં ઓગળતી નથી. તેના પર કરાયેલા રાસાયણિક રંગો નદીઓ, તળાવો અને દરિયાના પાણીને ઝેરી બનાવે છે, જેનાથી જળચર જીવોના જીવન પર ગંભીર ખતરો ઊભો થાય છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬થી ‘માટીના મૂર્તિકારો માટેની પ્રોત્સાહન યોજના’ અમલમાં મૂકી હતી.
આ યોજના હેઠળ સરકાર દ્વારા કારીગરોને: ૧. ૫૦ ટકા સબસિડી દરે તૈયાર માટી પૂરી પાડવામાં આવે છે. ૨. વેચાણ માટે સંપૂર્ણપણે વિનામૂલ્યે જગ્યા કે સ્ટોલ આપવામાં આવે છે. ૩. મેળા દરમિયાન કારીગરોના રહેવા-જમવાના ખર્ચ માટે દૈનિક રૂ. ૧,૦૦૦ની મેળાસહાય આપવામાં આવે છે.
છેલ્લા એક દાયકાના સતત અને ભગીરથ પ્રયાસોના પરિણામે આજે ગુજરાતમાં POPની મૂર્તિઓનો વપરાશ નગણ્ય થઈ ગયો છે અને લોકો સ્વયંભૂ માટીની મૂર્તિઓ તરફ વળ્યા છે.
આત્મનિર્ભર ગુજરાતથી આત્મનિર્ભર ભારત તરફનું મજબૂત પગલું
જે યોજના એક સમયે માત્ર સબસીડી કે રાહત આપવા પૂરતી શરૂ થઈ હતી, તે આજે ગુજરાતના મૂર્તિકારો માટે એક સક્ષમ અને આત્મનિર્ભર આર્થિક મોડેલ બની ચૂકી છે. આ મેળાઓ હવે માત્ર સાદા વેપારી પ્રદર્શનો નથી રહ્યા, પરંતુ તે આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, પર્યાવરણ જતન અને ગ્રામીણ કૌશલ્યનો ત્રિવેણી સંગમ બની ગયા છે. આવનારા સમયમાં આ પ્રવૃત્તિ “આત્મનિર્ભર ગુજરાતથી આત્મનિર્ભર ભારત”ના સપનાને પૂરું કરવામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દિશાસૂચક કદમ સાબિત થશે.
