UPI ચુકવણી પર GST રાહતની ચર્ચા: નાના વેપારીઓને મળી શકે છે મોટી રાહત
ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એટલો ઝડપથી વધ્યો છે કે હવે નાના દુકાનદારથી લઈને મોટા વેપારી સુધીના અનેક વ્યવસાયો માટે UPI ચુકવણી રોજિંદા વ્યવહારોનો મહત્વનો ભાગ બની ગઈ છે. ગ્રાહક માટે UPIથી પૈસા ચૂકવવાનું સરળ છે, પરંતુ વેપારી તરફથી જોવામાં આવે તો ડિજિટલ પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલા કેટલાક ખર્ચ પણ મહત્વના બની જાય છે.
હવે નાના વેપારીઓને લગતા આવા જ એક ખર્ચ અંગે GST કાઉન્સિલની આગામી બેઠકમાં ચર્ચા થવાની સંભાવના છે. UPI વ્યવહારો પર લાગતા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે MDR અને તેના પર લાગતા GSTને કારણે GST હેઠળ નોંધાયેલા ન હોય તેવા નાના વેપારીઓ પર વધારાનો નાણાકીય બોજ પડી શકે છે. આ બોજને કેવી રીતે ઓછો કરી શકાય અથવા વ્યવસ્થા કેવી રીતે સરળ બનાવી શકાય તે મુદ્દે ચર્ચા થઈ શકે છે.
7 ઓક્ટોબરની બેઠક પર નજર
GST કાઉન્સિલની 7 ઓક્ટોબરે યોજાનારી બેઠકમાં ચોક્કસ UPI વ્યવહારો પર લાગતા MDR અને તેના પરના GSTને લઈને વિવિધ વિકલ્પો પર વિચારણા થવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને એવા વેપારીઓ માટે વ્યવસ્થા કેવી રીતે સરળ બનાવી શકાય, જેઓ GST રજિસ્ટ્રેશન હેઠળ આવતા નથી, તે મુદ્દો મહત્વનો બની શકે છે.
અહીં ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે રાહત અંગે ચર્ચા થવી અને અંતિમ નિર્ણય લેવો બે અલગ બાબતો છે. એટલે વેપારીઓ માટે હાલની સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફારને અંતિમ માનવાને બદલે GST કાઉન્સિલની બેઠકમાં શું નિર્ણય થાય છે તેની રાહ જોવી જરૂરી રહેશે.
MDR શું છે અને વેપારી માટે તેનો અર્થ શું?
ઘણા લોકો UPIને સંપૂર્ણપણે મફત ચુકવણી પદ્ધતિ તરીકે જોતા હોય છે, પરંતુ દરેક પ્રકારના ડિજિટલ વ્યવહાર માટે નિયમો એકસરખા નથી. મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે MDR એ ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યવહારમાં વેપારી પાસેથી લેવામાં આવતો ચાર્જ છે.
જ્યારે કોઈ ગ્રાહક વેપારીને ડિજિટલ રીતે ચુકવણી કરે છે ત્યારે વ્યવહારની પ્રક્રિયામાં બેંક, પેમેન્ટ સિસ્ટમ અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓ સામેલ હોઈ શકે છે. MDR એ આ વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો ચાર્જ છે. જો આ ચાર્જ વેપારીના સેટલમેન્ટમાંથી કાપવામાં આવે તો વેપારીને મળતી અંતિમ રકમ પર તેની અસર થઈ શકે છે.
નાના વેપારીઓ માટે આ બાબત ખાસ મહત્વની છે, કારણ કે તેઓ ઘણી વખત ઓછા નફાના માર્જિન પર વ્યવસાય કરતા હોય છે. થોડો પણ વધારાનો ખર્ચ લાંબા ગાળે તેમની કુલ આવક અને ખર્ચના હિસાબમાં અસર કરી શકે છે.
GST ન ભરતા નાના વેપારીઓ માટે મુશ્કેલી ક્યાં છે?
GST વ્યવસ્થામાં દરેક વેપારી માટે રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત નથી. નિર્ધારિત મર્યાદા અને અન્ય શરતોને આધારે કેટલાક નાના વેપારીઓ GST રજિસ્ટ્રેશનથી બહાર રહી શકે છે.
આવા વેપારીઓ માટે સૌથી મહત્વનો મુદ્દો ITC એટલે કે ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટનો છે. GST હેઠળ નોંધાયેલા વેપારીઓ યોગ્ય શરતો પૂર્ણ કરે ત્યારે બિઝનેસ સંબંધિત ઇનપુટ પર ચૂકવેલા GSTનો ક્રેડિટ લઈ શકે છે.
પરંતુ GST હેઠળ નોંધાયેલા ન હોય તેવા વેપારીઓ સામાન્ય રીતે આવી ITC વ્યવસ્થાનો લાભ લઈ શકતા નથી. પરિણામે જો કોઈ ચાર્જ પર GST ચૂકવવો પડે, તો તે રકમ તેમના માટે સીધો ખર્ચ બની શકે છે.
આ જ કારણસર UPI સંબંધિત MDR પર GSTનો મુદ્દો નાના વેપારીઓ માટે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
₹2,000થી વધુના કેટલાક UPI વ્યવહારો પર MDRનો મુદ્દો
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં ₹2,000થી વધુના કેટલાક વ્યક્તિથી વેપારી એટલે કે P2M UPI વ્યવહારો પર MDR લાગુ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. કેટલીક કેટેગરીના વ્યવહારો માટે 0.4 ટકા MDRનું માળખું અને ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં ફ્લેટ ચાર્જની વ્યવસ્થા અંગે પણ ચર્ચા છે.
જો MDR પર 18 ટકા GST લાગુ થાય, તો MDRની રકમ ઉપરાંત GSTનો બોજ પણ ઊભો થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે સમજીએ તો કોઈ વ્યવહારમાં MDRની રકમ નાની હોય તો તેના પર લાગતો GST પણ નાનો જણાય. પરંતુ કોઈ વેપારી પાસે આખા દિવસમાં મોટી સંખ્યામાં ડિજિટલ વ્યવહારો થતા હોય ત્યારે આવા નાના ચાર્જનો કુલ આંકડો વધતો જાય છે.
આથી નાના વેપારીઓ માટે મુદ્દો માત્ર એક વ્યવહારનો નથી, પરંતુ આખા મહિના કે વર્ષ દરમિયાન થનારા કુલ વ્યવહારો સાથે જોડાયેલો છે.
GST રજિસ્ટર્ડ વેપારી અને અનરજિસ્ટર્ડ વેપારી વચ્ચેનો તફાવત
આ સમગ્ર ચર્ચામાં GST રજિસ્ટ્રેશન સૌથી મહત્વની બાબતોમાંની એક છે.
GST હેઠળ નોંધાયેલો વેપારી જરૂરી શરતો પૂર્ણ કરે તો MDR પર ચૂકવવામાં આવેલા GSTનો ITC તરીકે લાભ લઈ શકે છે. એટલે તેના માટે GSTની રકમ અંતિમ ખર્ચ ન પણ બને.
બીજી તરફ, GST હેઠળ નોંધણી ન ધરાવતા વેપારી પાસે આ GSTને ITC મારફતે સરભર કરવાની સામાન્ય સુવિધા નથી. તેથી MDR પર લાગતો GST તેની વ્યવસાયિક કિંમતમાં સીધો ઉમેરાઈ શકે છે.
આ બંને પ્રકારના વેપારીઓ વચ્ચેનો આ તફાવત જ GST કાઉન્સિલ સમક્ષ રાહતની ચર્ચાનું એક કારણ બની શકે છે.
ઇન્વોઇસિંગ પણ બની શકે છે મોટો મુદ્દો
MDR પર GSTની વાત આવે ત્યારે માત્ર ચાર્જ કેટલો છે તે જ મહત્વનું નથી. વેપારીને યોગ્ય દસ્તાવેજ અને ઇન્વોઇસ કેવી રીતે મળશે તે પણ મહત્વનું છે.
જો કોઈ વેપારી GST હેઠળ નોંધાયેલો હોય અને તેને ITCનો લાભ લેવો હોય, તો જરૂરી દસ્તાવેજો અને ઇન્વોઇસિંગની પ્રક્રિયા યોગ્ય હોવી જરૂરી બને છે.
નાના વેપારીઓ માટે જટિલ ઇન્વોઇસિંગ પ્રક્રિયા વ્યવહારિક મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. ખાસ કરીને નાના દુકાનદારો પાસે અલગ ટેક્સ વિભાગ કે એકાઉન્ટિંગ ટીમ હોતી નથી. તેથી જો MDR અને GSTની ગણતરી બહુ જટિલ બને, તો તેનો અમલ સમજવો તેમના માટે મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ કારણસર નિષ્ણાતો સરળ અને સ્પષ્ટ વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
GST કઈ રકમ પર લાગશે?
આ મુદ્દે પણ સ્પષ્ટતા મહત્વની છે. જો MDRનો દર નક્કી હોય તો GST ખરેખર કઈ રકમ પર ગણવામાં આવશે તે અંગે વેપારીઓ અને પેમેન્ટ સંબંધિત સંસ્થાઓ માટે સ્પષ્ટ નિયમ હોવો જરૂરી છે.
કેટલાક વ્યવહારોમાં ટકાવારી આધારિત MDRની વાત છે, જ્યારે ચોક્કસ ક્ષેત્રો માટે ફ્લેટ MDRની વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે. રેલવે, કૃષિ અથવા શિક્ષણ સંબંધિત કેટલાક વ્યવહારોમાં નિર્ધારિત રકમના MDRની ચર્ચા થઈ રહી છે.
આવી સ્થિતિમાં GSTની ગણતરી વાસ્તવમાં વસૂલ થયેલા MDR પર થશે કે અન્ય કોઈ આધાર પર થશે તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી બની શકે છે.
₹5ના ફ્લેટ MDR જેવી વ્યવસ્થા પણ ચર્ચામાં
₹2,000થી વધુના કેટલાક ચોક્કસ UPI વ્યવહારોમાં 0.4 ટકાના બદલે ₹5નો ફ્લેટ MDR લાગુ કરવાની વાત પણ સામે આવી છે.
આ વ્યવસ્થા કયા વ્યવહારો માટે લાગુ પડશે અને તેના પર GSTની ગણતરી કેવી રીતે થશે તે વેપારીઓ માટે મહત્વનું બની શકે છે.
માની લો કે કોઈ વ્યવહારમાં MDR ટકાવારીના બદલે નિશ્ચિત ₹5 છે. તો વેપારીને માત્ર ₹5 ચૂકવવાના છે કે તેના પર અલગથી GST પણ લાગશે, તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી બની શકે છે. આવી નાની બાબતો જ વ્યવહારિક સ્તરે મોટો તફાવત ઊભો કરી શકે છે.
વેપારીઓ પર શું અસર પડી શકે?
નાના વેપારીઓ માટે UPI માત્ર ગ્રાહકોને સુવિધા આપવા માટેનું માધ્યમ નથી. ઘણા વ્યવસાયો માટે તે રોકડ વ્યવસ્થાપન સરળ બનાવે છે અને ગ્રાહકો પાસેથી ઝડપથી ચુકવણી મેળવવામાં મદદ કરે છે.
પરંતુ ડિજિટલ પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલા કોઈપણ વધારાના ચાર્જનો અંતે વ્યવસાયના ખર્ચ પર અસર થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને કરિયાણાની દુકાન, નાની રિટેલ દુકાન, રેસ્ટોરન્ટ, સર્વિસ પ્રોવાઇડર અથવા અન્ય નાના વ્યવસાયોમાં નફાનું માર્જિન મર્યાદિત હોય તો ખર્ચમાં થતો નાનો વધારો પણ મહત્વનો બની શકે છે.
કેટલાક વેપારીઓ આવા ખર્ચને પોતાની કિંમતમાં સમાવી શકે છે, જ્યારે કેટલાક માટે તે સીધો નફો ઘટાડનાર પરિબળ બની શકે છે. જોકે દરેક વેપારી પર અસર તેની વ્યવસાયિક રચના, વ્યવહારના કદ અને GST સ્થિતિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
ગ્રાહકો માટે પણ આ મુદ્દો કેમ મહત્વનો છે?
પ્રથમ નજરે આ આખો મુદ્દો વેપારીઓ અને બેંકો વચ્ચેનો લાગે છે, પરંતુ તેની અસર ગ્રાહકો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.
જો ડિજિટલ ચુકવણીનો ખર્ચ વેપારી માટે વધે તો કેટલાક વ્યવસાયો પોતાના ખર્ચનું સંચાલન કરવા માટે અન્ય રસ્તાઓ શોધી શકે છે. તેમાં ભાવમાં ફેરફારથી લઈને ચુકવણીની વિવિધ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા સુધીના વિકલ્પો હોઈ શકે છે.
જોકે કોઈ વેપારી ગ્રાહક પાસેથી અલગ ચાર્જ વસૂલે કે નહીં તે તેની વ્યવસાયિક નીતિ અને લાગુ પડતા નિયમો પર આધારિત રહેશે. તેથી MDR અને ગ્રાહક પાસેથી સીધો વસૂલવામાં આવતો ચાર્જ એક જ બાબત નથી.
સરકાર માટે પણ સંતુલનનો મુદ્દો
એક તરફ ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવું મહત્વનું છે, તો બીજી તરફ નાના વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ ન આવે તે પણ ધ્યાનમાં લેવું પડે છે.
UPIના વધતા ઉપયોગે દેશના પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. હવે નાની દુકાનથી લઈને મોટા વેપાર કેન્દ્રો સુધી QR કોડ દ્વારા ચુકવણી સામાન્ય બની ગઈ છે.
આ સ્થિતિમાં કોઈપણ નવી ફી અથવા કર વ્યવસ્થા બનાવતી વખતે નાના વેપારીઓ માટે તેનો વ્યવહારિક અમલ કેટલો સરળ રહેશે તે મહત્વનું બની શકે છે.
રાહત મળે તો કેવી રીતે મળી શકે?
GST કાઉન્સિલ સમક્ષ વિવિધ વિકલ્પો અંગે વિચારણા થઈ શકે છે. તેમાં નાના અથવા GST-અનરજિસ્ટર્ડ વેપારીઓ માટે ખાસ વ્યવસ્થા, GSTની ગણતરીને સરળ બનાવવી, ઇન્વોઇસિંગ પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ કરવી અથવા અન્ય કોઈ વ્યવહારુ ઉકેલ જેવા વિકલ્પો હોઈ શકે છે.
હાલમાં કયો વિકલ્પ પસંદ કરવામાં આવશે તે નક્કી માનવું યોગ્ય નથી. અંતિમ નિર્ણય GST કાઉન્સિલની ચર્ચા અને ત્યારબાદના સત્તાવાર નિયમો પર આધારિત રહેશે.
હવે વેપારીઓની નજર GST કાઉન્સિલની બેઠક પર
UPI દ્વારા ચુકવણી હવે ભારતીય વેપાર વ્યવસ્થાનો સામાન્ય હિસ્સો બની ગઈ છે. તેથી MDR અને તેના પરના GST જેવા મુદ્દાઓ માત્ર ટેક્સ નિષ્ણાતો પૂરતા મર્યાદિત નથી. તેની સીધી અસર નાના વેપારીઓના ખર્ચ, પેમેન્ટ સેટલમેન્ટ અને એકાઉન્ટિંગ પ્રક્રિયા પર પડી શકે છે.
ખાસ કરીને GST હેઠળ નોંધાયેલા ન હોય તેવા વેપારીઓ માટે ITC ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે આ મુદ્દો વધુ મહત્વનો બને છે.
હવે 7 ઓક્ટોબરની GST કાઉન્સિલની બેઠકમાં આ અંગે શું ચર્ચા થાય છે અને નાના વેપારીઓ માટે કોઈ રાહત, છૂટછાટ અથવા સરળ વ્યવસ્થા જાહેર થાય છે કે નહીં તેના પર નજર રહેશે. ત્યાં સુધી MDR, GST અને ITCને લઈને વેપારીઓએ સત્તાવાર નિયમોમાં થનારા ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને જ આગળ વધવું યોગ્ય રહેશે.
