ડૉલરીયો પાક ઇસબગુલ: ખેતીથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કમાણી કરવાની તક
ઇસબગુલ, જેને સ્થાનિક બોલીમાં ‘ઘોડાજીરૂ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અનેક આરોગ્ય સમસ્યાઓ માટે ઉપયોગી ઔષધીય પાક છે. ભારતમાં તેની ખેતીનો વ્યાપ અન્ય તમામ ઔષધીય પાક કરતાં ઘણો વધારે છે. દેશભરમાં સાડા ચાર લાખ હેક્ટર જેટલા વિસ્તારમાં ઇસબગુલનું ઉત્પાદન લેવાય છે અને વિશ્વસ્તરે ભારત આ પાકનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક માનવામાં આવે છે. તેની વધતી માંગને કારણે ખેડૂતો માટે આવક વધારવાનું આ એક ઉત્તમ માધ્યમ બની ગયું છે.
ગુજરાતમાં ઇસબગુલ પ્રોસેસિંગનું કેન્દ્રસ્થાન
ગુજરાત રાજ્ય ઇસબગુલના પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્રમાં દેશભરમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે. દેશના કુલ ઉત્પાદનમાંથી લગભગ 90% પ્રોસેસિંગ ગુજરાતમાં જ કરવામાં આવે છે. સિદ્ધપુર અને ઊંઝા જેવા વિસ્તારોમાં અદ્યતન પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ સ્થપાયેલા છે, જ્યાં ઊંઝા અને આસપાસના વિસ્તારમાં લગભગ 25 જેટલા એકમો કાર્યરત છે. અહીંથી તૈયાર થતું ઇસબગુલ દેશ-વિદેશમાં મોટી માત્રામાં મોકલવામાં આવે છે.
ડૉલરમાં કમાણી કરાવતો પાક
ઇસબગુલ ખેતીને ‘ડૉલરીયો પાક’ કહેવાય છે, કારણ કે ભારતના કુલ ઉત્પાદનમાંથી લગભગ 93% નિકાસ માટે જાય છે. સૌથી વધુ ખરીદી અમેરિકા કરે છે, તેના બાદ જર્મની, ઇટલી, યુકે અને કોરિયા જેવા દેશો ભારતમાંથી ઇસબગુલ મંગાવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધતી માંગને કારણે આ પાક ખેડૂતોને ઓછા ખર્ચે વધારે નફો અપાવે છે અને તેમને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવે છે.
જમીન, વાતાવરણ અને વાવણીના યોગ્ય સમય વિશે માર્ગદર્શન
આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીના નિષ્ણાતોના મતે ઇસબગુલ મુખ્યત્વે રેતાળથી ગોરાડ પ્રકારની નિતાર શક્તિ ધરાવતી જમીનમાં ઉત્તમ થાય છે. હાલમાં સંશોધન મુજબ મધ્યમ કાળી જમીનમાં પણ તેની સફળ ખેતી થઈ શકે છે. આ પાકને સુકું અને ઠંડું વાતાવરણ પસંદ હોય છે, તેથી નવેમ્બર મહિનાના અંતમાં તેની વાવણી કરવી વધુ અનુકૂળ છે. 20 થી 25 ડિગ્રી તાપમાન વાવણી માટે આદર્શ છે, જ્યારે માર્ચ મહિનામાં કાપણી સમયે તાપમાન લગભગ 35 ડિગ્રી રહેવું જોઈએ.
ખેડ અને ક્યારા બનાવવાની પ્રક્રિયા
ઇસબગુલ માટે ઢેફા રહિત અને નિંદામણમુક્ત જમીન જરૂરી છે. રેતાળ કે ગોરાડ જમીનમાં એક વખત ખેડ પૂરતી હોય છે, જ્યારે કાળી માટીમાં બે થી ત્રણ વખત ખેડ કરવી પડે. 8/3ના ક્યારા બનાવવાથી પિયતની સુવિધા સારી રહે છે, જે છોડના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે. આ પાકને વધારે ખાતર જરૂરી નહીં હોય, પરંતુ 30 કિલો નાઈટ્રોજન અને 15 કિલો ફોસ્ફરસ પૂરતો ગણાય છે. ઓર્ગેનિક ખેતી કરવા માંગતા ખેડૂતો સરપંખા અને લીલા પડવાસનો ઉપયોગ કરીને વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકે છે.
પિયત, સંભાળ અને કાપણીની ખાસ તકેદારી
દર 25 થી 30 દિવસે પિયત આપવાથી છોડનો વિકાસ સંતુલિત રહે છે. ઇસબગુલની કાપણી સામાન્ય રીતે માર્ચ-એપ્રિલ માસમાં કરવામાં આવે છે. કાપણી દરમિયાન વાતાવરણમાં ભેજ ન હોવું જોઈએ, કારણ કે ભેજવાળા સમયમાં બીજ ખરી પડવાની શક્યતા રહે છે. આ પાક હેક્ટરદીઠ 1000થી 1500 કિલો સુધી ઉત્પાદન આપવા સક્ષમ છે, જો યોગ્ય રીતે સંભાળ રાખવામાં આવે.
ઓછા ખર્ચે વધુ નફો આપતી ખેતી
આ પાકનું જીવનચક્ર લગભગ 115 દિવસનું હોય છે. એક હેક્ટર વિસ્તારમાં 10 થી 15 ક્વિન્ટલ સાયલિયમનું ઉત્પાદન મળી શકે છે. બજારમાં દરેક ક્વિન્ટલ માટે લગભગ ₹12,500નો ભાવ મળતો હોવાથી એક સીઝનમાં ખેડૂતોને લગભગ ₹1,87,500 જેટલી આવક થઈ શકે છે. ઓછા ખર્ચ, ઓછા જોખમ અને ઊંચી માંગને કારણે ઇસબગુલ ખેતી ખેડૂતો માટે અત્યંત ફાયદાકારક વિકલ્પ બની રહી છે.
