સરકારની અધૂરી યોજનાઓ અને સૂકા શિયાળાની અસરથી કેસર ખેતીમાં ઘટાડો
પમ્પોરના લેથપોરા વિસ્તારમાં સવારનો નરમ પ્રકાશ પડતાં જ ખેતરો પર જાંબલી કેસર ફૂલોની સુંદર છટા ફેલાય છે. પરંતુ આ સૌંદર્યની પાછળ ખેડૂતો માટે ચિંતા વધારતી હકીકત છુપાયેલી છે. સ્થાનિક ખેડૂત અલી મોહમ્મદ રેશી દર વર્ષે જેવી કાળજીપૂર્વક ફૂલો તોડે છે, તેવી જ મહેનત આ વર્ષે પણ કરી છતાં ઉપજ ખૂબ ઘટી છે. તેમની માન્યતા મુજબ, ગયા વર્ષની સરખામણીમાં આ વખતે ફક્ત ચોથા ભાગ જેટલી ઉપજ મળી છે, જે તેમનાં સહિત સમગ્ર વિસ્તારમાં નિરાશા પેદા કરે છે.
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે આ વર્ષે કેસર કંદ યોગ્ય રીતે વિકસ્યા નહોતા. બિલાલ અહેમદ સહિત અનેક ખેડૂતોનું માનવું છે કે સૂકા શિયાળાએ કંદના વૃદ્ધિ ચક્રને ગંભીર રીતે અસર કરી છે. તેઓ જણાવે છે કે પૂરતા ભેજના અભાવને કારણે છોડો ફૂલવામાં નબળા પડ્યા. પમ્પોરના ખેતરોમાં ખેડૂતોએ વર્ષોથી ચાલતી મહેનત હોવા છતાં સતત ઘટતી ઉપજથી ઉદાસીનતા અનુભવાઈ રહી છે.
૨૦,૦૦૦ પરિવારોનું જીવન આ પાક પર આધારિત
પમ્પોરને લાંબા સમયથી દેશના કેસર ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. અહીંના લગભગ ૨૦,૦૦૦ પરિવારોની આવક સીધી કેસરની ખેતી સાથે જોડાયેલી છે. આજુબાજુના ૩,૨૦૦ હેક્ટર વિસ્તારમાં કેસરનું વાવેતર થાય છે. ઉપજ ઘટતા સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર અસર પડી રહી છે અને આ પરંપરાગત પાકના ભવિષ્ય પર પણ સવાલ ઊભા થયા છે. ખેડૂતો કહે છે કે જો આવો ઘટાડો ચાલુ રહે તો રોજગારી પર પણ અસર થશે.
હવામાન પરિવર્તન સૌથી મોટું જોખમ
કૃષિ વિભાગના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે છેલ્લા બે વર્ષમાં બદલાયેલ હવામાન ખેતી માટે પડકારરૂપ બન્યું છે. બરફ વગરના શિયાળા અને લાંબા સૂકા ઉનાળાએ જમીનમાં જરૂરી ભેજ જાળવવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી છે. ગરમ શિયાળાને કારણે પ્રાણીઓની સક્રિયતા વધતી હોવાની અસર પણ કંદને નુકસાનરૂપ બની રહી છે. ખેડૂતો માને છે કે હવામાનમાં બદલાવ મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે, જેને તેઓ પોતાની મહેનતથી પણ અટકાવી શકતા નથી.
ખેતી વિસ્તાર ઘટતા સરકારની યોજનાઓ પ્રશ્નચિહ્ન નીચે
સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં કેસરનું વાવેતર ઘણું ઘટ્યું છે. ૧૯૯૦ના દાયકાના અંતે ૫,૭૦૦ હેક્ટર જેટલો વિસ્તાર હતો, જે ૨૦૨૫ સુધીમાં લગભગ ૩,૬૬૫ હેક્ટર સુધી સીમિત રહી ગયો છે. ખેતીલાયક જમીનની અનિયંત્રિત સફાઈ પણ આ ઘટાડાનું કારણ છે. સરકાર દ્વારા ૨૦૦૭માં અમલમાં લાવવામાં આવેલા કાયદા અને ૨૦૧૦ના રાષ્ટ્રીય કેસર મિશનની યોજનાઓ જમીન પર અસરકારક રીતે અમલમાં આવી નથી. ચાટલામ ગામના ખેડૂતો જણાવે છે કે ટપક સિંચાઈ માટે નલીઓ નાખવામાં આવી હતી, પરંતુ પાણી હજુ સુધી ખેતરો સુધી પહોંચ્યું નથી.
ઐતિહાસિક કાશ્મીરી કેસરનું ભવિષ્ય અસ્પષ્ટ
ખેડૂતોને આશંકા છે કે જો સમયસર યોગ્ય વલણ અપનાવવામાં નહીં આવે તો વિશ્વપ્રસિદ્ધ કાશ્મીર કેસરની સુગંધ અને ઓળખ ધીમે ધીમે ઓછી થઈ જશે. હવામાન, ટેકનિકલ અભાવ અને અધૂરી યોજનાઓના કારણે આ પૌરાણિક પાકનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં આવી શકે છે. પમ્પોરના ખેડૂતોએ સરકારને તાત્કાલિક પગલાં લેવા વિનંતી કરી છે જેથી ખેતી ફરીથી ફૂલીફાલી શકે.
