શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ: વ્યક્તિત્વનું ઘડતર કરનારા પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ – સત્વ, રજ અને તમ
હિંદુ ધર્મનો અમૂલ્ય ગ્રંથ, શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા, માત્ર કર્મ અને ધર્મનો જ નહીં, પરંતુ મનુષ્યના વ્યક્તિત્વ અને ચેતનાના ગહન રહસ્યોનું પણ ઉદઘાટન કરે છે. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પોતાના પરમ શિષ્ય અર્જુનને જે ઉપદેશ આપ્યો, તેમાં તેમણે જગતની સંરચના અને માનવ સ્વભાવને સમજાવવા માટે પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો – સત્વ, રજ અને તમ -નું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું છે.
શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાના ચૌદમા અધ્યાય, જેને “ગુણત્રય વિભાગ યોગ” કહેવામાં આવ્યો છે, તેમાં શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સંપૂર્ણ સૃષ્ટિ, જેમાં આપણું શરીર અને ચેતના પણ શામેલ છે, મૂળરૂપે આ ત્રણ ગુણોથી જ બનેલી છે. આ ત્રણ ગુણો, પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થઈને, અવિનાશી આત્માને પણ શરીરના બંધનમાં બાંધી દે છે. દરેક મનુષ્યમાં આ ગુણો અલગ-અલગ પ્રમાણમાં હાજર હોય છે અને આ જ પ્રમાણ તેના વ્યક્તિત્વ, આચરણ અને કર્મોની દિશા નક્કી કરે છે.
સત્વ ગુણ (સચ્ચાઈ અને ભલાઈનો ગુણ)
સત્વ ગુણને શુદ્ધતા, પ્રકાશ અને જ્ઞાનનું પ્રતીક માનવામાં આવ્યું છે. આ ત્રણેય ગુણોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ અને નિર્મળ છે. જ્યારે મનુષ્યમાં સત્વ ગુણનું વર્ચસ્વ હોય છે, ત્યારે તેનું જીવન ઉર્ધ્વગામી (ઉન્નતિ તરફ) હોય છે.
-
મુખ્ય લક્ષણો: શાંતિ, સુખ, સંતોષ, જ્ઞાન, નિર્મળતા, કરુણા, પ્રેમ, સમભાવ, નિસ્વાર્થતા, ધ્યાન અને આત્મ-નિયંત્રણ. સત્વ ગુણથી યુક્ત વ્યક્તિ સદ્ગુણોથી ભરેલો હોય છે, તેનું મન શાંત રહે છે, અને તેમાં સત્ય તથા પવિત્રતાનો વાસ હોય છે. જ્ઞાનનો પ્રકાશ હોવાને કારણે, તે સાચા અને ખોટાનો ભેદ સરળતાથી કરી શકે છે.
-
અસર: સત્વ ગુણ મનુષ્યને સુખના બંધનથી બાંધે છે. તે વ્યક્તિને આધ્યાત્મિક માર્ગ પર આગળ વધવા માટે પ્રેરિત કરે છે, જેનાથી તે ભૌતિક કામનાઓથી ઉપર ઊઠીને કલ્યાણ અને સ્વતંત્રતા તરફ આગળ વધે છે.
-
વધારવાના ઉપાયો: સાત્વિક ભોજન (તાજું, હળવું, પૌષ્ટિક આહાર), યોગમય જીવનશૈલી, સકારાત્મક વિચાર, સત્સંગ, ધ્યાન અને જ્ઞાન મેળવવું.
રજ ગુણ (ગતિ અને પરિવર્તનનો ગુણ)
રજ ગુણ ક્રિયા, કર્મ અને ઇચ્છાઓનું પ્રતીક છે. આ સંસારમાં ગતિ અને પરિવર્તનની અવસ્થા દર્શાવે છે. આ ગુણ વ્યક્તિને કર્મ કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે, પરંતુ સાથે જ તેને ફળની ઇચ્છાથી પણ બાંધી દે છે.
-
મુખ્ય લક્ષણો: લાલસા, તૃષ્ણા, લોભ, આસક્તિ, ક્રોધ, ચિંતા, બેચેની, તણાવ, અહંકાર, અને વધુ પડતી કર્મઠતા. રજોગુણી વ્યક્તિમાં હંમેશાં કંઈક મેળવવાની, એકઠું કરવાની અને શાસન કરવાની ઇચ્છા પ્રબળ હોય છે. તે હંમેશાં સક્રિય, ચંચળ અને મહત્વાકાંક્ષી હોય છે.
-
અસર: રજોગુણ આત્માને સકામ કર્મો તરફ પ્રવૃત્ત કરે છે. તે વ્યક્તિને ભૌતિક સુખ અને ધન-સંપત્તિથી બાંધે છે, જેના કારણે તે નિરંતર કાર્યરત રહે છે, પરંતુ કર્મફળની આસક્તિથી ઉત્પન્ન થતા દુઃખ અને અશાંતિનો ભાગી પણ બને છે.
-
ઓછા કરવાના ઉપાયો: રાજસિક ભોજન (અત્યંત મસાલેદાર, ખાટો, અથવા ગરમ ખોરાક) થી પરેજી રાખવી, ભૌતિક સુખો પ્રત્યે આસક્તિ ઓછી કરવી, અને કર્મને માત્ર ફરજ માનીને, ફળની ઇચ્છાનો ત્યાગ કરીને કરવું.
તમ ગુણ (અંધકાર અને નિષ્ક્રિયતાનો ગુણ)
તમ ગુણ (અંધકાર અને નિષ્ક્રિયતાનો ગુણ)તમ ગુણ અજ્ઞાન, અંધકાર અને જડતાનું પ્રતીક છે. આ સૌથી નિમ્ન શ્રેણીનો ગુણ માનવામાં આવ્યો છે, જે ચેતનાને ઢાંકી દે છે અને મનુષ્યને અજ્ઞાનતાના અંધારામાં રાખે છે.
-
મુખ્ય લક્ષણો: આળસ, પ્રમાદ (બેદરકારી), નિદ્રા, ભ્રમ, ઉદાસીનતા, ધિક્કાર, શંકા, અપરાધભાવ, અને નશાની લત. તમોગુણી વ્યક્તિમાં કાર્ય કરવાની ઊર્જાનો અભાવ હોય છે, તે નિષ્ક્રિય રહે છે અને હંમેશાં મોહ તથા અજ્ઞાનતાથી ઘેરાયેલો રહે છે. તેની બુદ્ધિ સાચો નિર્ણય લેવામાં સક્ષમ હોતી નથી.
-
અસર: તમોગુણ જ્ઞાનને આચ્છાદિત કરીને આત્માને ભ્રમમાં રાખે છે. તે વ્યક્તિને ગાઢ ઊંઘ, આળસ અને પ્રમાદના બંધનમાં બાંધે છે, જેનાથી તેનું જીવન અધોગામી (પતન તરફ) થઈ જાય છે.
-
ઓછા કરવાના ઉપાયો: તામસિક ભોજન (વાસી, માંસાહારી, અત્યંત તેલ-યુક્ત ભોજન)થી દૂર રહેવું, વધુ ઊંઘ લેવાથી અને નિષ્ક્રિયતાથી બચવું, ભય અને ડરામણા માહોલથી દૂર રહેવું, તથા જ્ઞાન અને વિવેકનો અભ્યાસ કરવો.
સર્વોત્તમ માર્ગ: ગુણોથી ઉપર ઊઠવું (ગુણાતીત)
શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે આ ત્રણેય ગુણો, ભલે તે સારા હોય કે ખરાબ, અંતે આત્માને સંસારના બંધનોમાં જ બાંધે છે. સત્વ ગુણ સોનાની સાંકળ છે, રજ ગુણ ચાંદીની અને તમ ગુણ લોઢાની, પરંતુ આ બધી જ સાંકળો છે.
આથી, મનુષ્ય માટે આ ત્રણેય ગુણોમાં સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે, પરંતુ સૌથી ઉત્તમ અવસ્થા તે છે જ્યારે વ્યક્તિ આ ત્રણેય ગુણોના પ્રભાવથી ઉપર ઊઠી જાય છે (ગુણાતીત). ગુણાતીત વ્યક્તિ આ ગુણો દ્વારા સંચાલિત થતો નથી, પરંતુ તેનો સાક્ષી બનીને, સમભાવમાં સ્થિર રહે છે. તે સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન, શત્રુ-મિત્રમાં સમાન દૃષ્ટિ રાખે છે અને પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
નિષ્કર્ષ:
ગીતાનો આ ઉપદેશ આપણને શીખવે છે કે આપણે આપણી ચેતનાને ઓળખીએ. આપણને એ ખબર હોવી જોઈએ કે કયા સમયે આપણા પર કયા ગુણનો પ્રભાવ વધારે છે. મનુષ્યનો પરમ લક્ષ્ય સત્વ ગુણ વધારીને રજ અને તમના પ્રભાવને ઓછો કરવો હોવો જોઈએ. કારણ કે સત્વ ગુણ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો માર્ગ મોકળો કરે છે, જે અંતે આપણને ગુણોના બંધનથી મુક્ત કરીને મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે.
આ જ્ઞાન આપણને પોતાના જીવનને સભાનપણે જીવવા, પોતાના કર્મોને સુધારવા અને પોતાના વ્યક્તિત્વને ઉત્તરોત્તર શ્રેષ્ઠ બનાવવાની દિશામાં માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
