શું જાપાનનો નિયમ બદલાશે? લોકપ્રિય રાજકુમારી આઇકોના કારણે રાજગાદીના ઉત્તરાધિકારના કાયદા પર મોટો સવાલ
જાપાનની રાજકુમારી આઇકો (Aiko), સમ્રાટ નારુહિતો અને મહારાણી માસાકોના એકમાત્ર સંતાન છે. તાજેતરમાં નાગાસાકીની મુલાકાત દરમિયાન, રસ્તા પર શુભેચ્છકો દ્વારા રાજકુમારીના નામની બૂમો તેમના માતા-પિતા માટેના જયજયકાર કરતાં પણ વધુ પ્રબળ હતી. આ તેમની અપાર લોકપ્રિયતા દર્શાવે છે.
સોમવારે (ડિસેમ્બર 1, 2025) તેઓ 24 વર્ષના થયા, ત્યારે તેમના સમર્થકોએ જાપાનના પુરૂષ-પ્રાધાન્યતાના ઉત્તરાધિકાર કાયદામાં (Male-only succession law) ફેરફાર કરવાની માંગ ઉગ્ર કરી છે, જે આઇકોને રાજા બનતા અટકાવે છે.
ઉત્તરાધિકાર સંકટ અને વિરોધ
ઉત્તરાધિકારના નિયમો પર ચર્ચા અટકી ગઈ છે અને સાથે જ એક તાકીદની લાગણી પણ છે, કારણ કે જાપાનનું સંકોચાતું રાજવી કુટુંબ (Shrinking monarchy) લુપ્ત થવાની અણી પર છે. સમ્રાટ નારુહિતોના યુવાન ભત્રીજા પ્રિન્સ હિસાહિતો જ યુવાન પેઢીના એકમાત્ર પાત્ર વારસદાર છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે શાહી પરિવાર લુપ્ત થાય તે પહેલાં મહિલાઓ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવો જોઈએ, પરંતુ વડા પ્રધાન સનાએ તાકાઇચી સહિતના રૂઢિચુસ્ત ધારાસભ્યો આ ફેરફારનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
રાજકુમારી આઇકોની લોકપ્રિયતા
આઇકોએ 2021 માં પુખ્ત શાહી સભ્ય તરીકે પદાર્પણ કર્યું ત્યારથી ઘણા પ્રશંસકો મેળવ્યા છે. તેઓ બુદ્ધિશાળી, મૈત્રીપૂર્ણ, કાળજી રાખનાર અને રમુજી તરીકે જાહેર જનતાને પ્રભાવિત કરી ચૂક્યા છે.
નવેમ્બરમાં લાઓસની તેમની પ્રથમ સત્તાવાર વિદેશ યાત્રા પછી ભાવિ રાજા તરીકે આઇકો માટે સમર્થન વધ્યું છે. આ છ દિવસની મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ઉચ્ચ લાઓશિયન અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક સ્થળોની મુલાકાત લીધી અને સ્થાનિક લોકો સાથે પણ મળ્યા હતા.
આ વર્ષની શરૂઆતમાં, આઇકો તેમના માતા-પિતા સાથે નાગાસાકી અને ઓકિનાવાની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે તેમના પિતાનું અનુકરણ કર્યું છે, જેઓ યુદ્ધની કરૂણાંતિકાને યુવા પેઢી સુધી પહોંચાડવાને ખૂબ મહત્વ આપે છે.
82 વર્ષીય પરમાણુ બોમ્બ હુમલામાં બચી ગયેલા સેટ્સુકો માત્સુઓ, જે આઇકોને ઉત્સાહિત કરવા માટે નાગાસાકી શાંતિ ઉદ્યાન આવ્યા હતા, તેમણે કહ્યું, “હું હંમેશા રાજકુમારી આઇકોને રાજ્યાભિષેક મળે તેવું ઈચ્છું છું. મને તેમના વિશે બધું જ ગમે છે, ખાસ કરીને તેમનું સ્મિત… તે ખૂબ જ આશ્વાસન આપનારું છે.”
રાજકુમારીની લોકપ્રિયતાને કારણે કેટલાક લોકો કાયદામાં ફેરફાર કરવા માટે ધારાસભ્યો પર દબાણ કરી રહ્યા છે.
- ર્ટૂનિસ્ટ યોશિનોરી કોબાયાશીએ કોમિક પુસ્તકો લખ્યા છે જે આઇકોને રાજા બનવાની મંજૂરી આપવા માટે કાયદાકીય ફેરફાર પર ભાર મૂકે છે.
અન્ય લોકોએ આ મુદ્દે જનજાગૃતિ લાવવા માટે YouTube ચેનલો શરૂ કરી છે અને પત્રિકાઓ વહેંચી છે.
- <>62 વર્ષીય ઇકુકો યામાઝાકી સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરીને જાતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના સમ્રાટના પ્રથમ સંતાનના ઉત્તરાધિકારની હિમાયત કરી રહ્યા છે.
યામાઝાકીના મતે, આઇકોને વારસદાર ન બનાવવાથી અને માત્ર પુરૂષ શાસકો પરના આગ્રહને કારણે રાજવી પરિવાર લુપ્ત થઈ જશે. તેમણે ઉમેર્યું, “ઉત્તરાધિકાર પ્રણાલી જાપાનની લિંગ (Gender) મુદ્દાઓ અંગેની માનસિકતા દર્શાવે છે. હું અપેક્ષા રાખું છું કે મહિલા સમ્રાટ બનવાથી જાપાનમાં મહિલાઓની સ્થિતિમાં નાટકીય સુધારો થશે.”
કાયદાકીય અવરોધ અને શાહી પરિવારની સ્થિતિ
આ લોકપ્રિય રાજકુમારીનો જન્મ 1 ડિસેમ્બર, 2001 ના રોજ થયો હતો.
- આઇકોને જન્મ આપ્યાના થોડા સમય બાદ, તેમની માતા, હાર્વર્ડ-શિક્ષિત ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી માસાકો, પુરુષ વારસદારને જન્મ ન આપવા બદલની ટીકાને કારણે તણાવ-પ્રેરિત માનસિક સ્થિતિનો ભોગ બન્યા હતા, જેમાંથી તેઓ હજી પણ સ્વસ્થ થઈ રહ્યા છે.
- 1947 નો શાહી ગૃહ કાયદો (Imperial House Law) માત્ર પુરૂષ-વંશના ઉત્તરાધિકારની મંજૂરી આપે છે અને સામાન્ય માણસ સાથે લગ્ન કરનાર મહિલા રાજવીઓને તેમની શાહી દરજ્જો ગુમાવવા માટે ફરજ પાડે છે.
ઝડપથી ઘટી રહેલા શાહી પરિવારમાં 30 વર્ષ પહેલાં 30 સભ્યો હતા, જેની સામે હવે માત્ર 16 સભ્યો છે.
નારુહિતો પાસે માત્ર બે સંભવિત યુવા પુરૂષ વારસદારો છે:
- તેમના 60 વર્ષીય નાના ભાઈ, ક્રાઉન પ્રિન્સ અકિશિનો.
- અકિશિનોના 19 વર્ષીય પુત્ર, પ્રિન્સ હિસાહિતો.
સમ્રાટ અકિહિતોના નાના ભાઈ પ્રિન્સ હિટાચી 90 વર્ષના છે અને સિંહાસન માટે ત્રીજા ક્રમે છે.
ઇતિહાસ અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ
જાપાની પરંપરામાં પુરુષ સમ્રાટો રહ્યા છે, પરંતુ આઠ મહિલા રાણીઓ પણ થઈ ચૂકી છે. છેલ્લી રાણી ગોસાકુરામાચી હતી, જેમણે 1762 થી 1770 દરમિયાન શાસન કર્યું હતું. પુરૂષ-પ્રાધાન્યતાનો ઉત્તરાધિકાર નિયમ 1889 માં કાયદો બન્યો અને યુદ્ધ પછીના 1947 ના શાહી ગૃહ કાયદામાં જાળવી રાખવામાં આવ્યો.
નિષ્ણાતો કહે છે કે આ પ્રણાલી અગાઉ માત્ર ઉપપત્નીઓ (Concubines) ની મદદથી જ કામ કરતી હતી, જેઓ લગભગ 100 વર્ષ પહેલાં સુધી અડધા ભૂતકાળના સમ્રાટોને જન્મ આપતી હતી.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની મહિલા અધિકાર સમિતિએ ગયા વર્ષે જાપાન સરકારને મહિલા સમ્રાટને મંજૂરી આપવા વિનંતી કરી હતી, પરંતુ જાપાને આ રિપોર્ટને “દુઃખદ” અને “અયોગ્ય” ગણાવીને નકારી કાઢ્યો હતો, અને કહ્યું હતું કે શાહી ઉત્તરાધિકાર એ રાષ્ટ્રીય ઓળખનો મૂળભૂત મામલો છે.
