સુપ્રીમ-હાઈ કોર્ટમાં જજોની નિમણૂક પ્રક્રિયા: સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું, અનામત નહીં, પણ વૈવિધ્યતા પર ધ્યાન.
કેન્દ્ર સરકારે સંસદના નીચલા ગૃહ, લોકસભામાં (Lok Sabha) એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. સરકારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court) અને હાઈ કોર્ટ (High Court)માં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (Judicial Appointments) માટે કોઈ બંધારણીય કે કાયદાકીય અનામતની જોગવાઈ નથી. જોકે, સરકારે ન્યાયતંત્રમાં સામાજિક વિવિધતા (Social Diversity) લાવવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા પણ દોહરાવી છે.
બંધારણમાં અનામતની જોગવાઈ નથી
કાયદા મંત્રાલય દ્વારા લોકસભામાં આપવામાં આવેલા જવાબમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 124, 217, અને 224 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. આ અનુચ્છેદોમાં કોઈપણ જાતિ કે વર્ગના લોકો માટે અનામતનો કોઈ જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી.
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રીએ જણાવ્યું કે ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં નિમણૂક માટેની પ્રક્રિયા હાલમાં કોલેજિયમ સિસ્ટમ (Collegium System) દ્વારા ચાલે છે, જેમાં પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવાની પ્રાથમિક જવાબદારી ન્યાયતંત્રની જ હોય છે.
સરકારની સામાજિક વિવિધતા વધારવાની પ્રતિબદ્ધતા
જોકે બંધારણમાં અનામત નથી, તેમ છતાં કેન્દ્ર સરકાર ન્યાયતંત્રમાં સામાજિક સંતુલન વધારવા માટે સક્રિયપણે પ્રયત્નશીલ છે. સરકારે તેના જવાબમાં જણાવ્યું છે કે તે આ બાબતે પ્રતિબદ્ધ છે અને આ માટે સમયાંતરે હાઈ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસને વિનંતી કરવામાં આવે છે.
સરકારનો આગ્રહ:
- કેન્દ્ર સરકાર હાઈ કોર્ટને પ્રસ્તાવ મોકલતી વખતે અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), અન્ય પછાત વર્ગો (OBC), મહિલાઓ અને લઘુમતી સમુદાયોમાંથી આવતા યોગ્ય ઉમેદવારોને પૂરતું ધ્યાન આપવા માટે આગ્રહ કરે છે.
- આ આગ્રહનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં વ્યાપક સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
કોલેજિયમ સિસ્ટમ અને અંતિમ નિર્ણય
ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં જજોની નિમણૂકનો પ્રસ્તાવ શરૂ કરવાની જવાબદારી સંબંધિત હાઈ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસની હોય છે. તે પછી આ પ્રસ્તાવ સુપ્રીમ કોર્ટના કોલેજિયમને મોકલવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર માત્ર કોલેજિયમ દ્વારા ભલામણ કરાયેલા નામોને જ મંજૂરી આપે છે અને તેની નિમણૂક કરે છે.
જવાબમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકના હાલના માળખામાં, કોલેજિયમ સિસ્ટમ દ્વારા બંધારણીય અદાલતોમાં સામાજિક વિવિધતા અને સમાજના તમામ વર્ગોના પ્રતિનિધિત્વની જવાબદારી મુખ્યત્વે ન્યાયપાલિકા પર આવે છે. ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ગુણવત્તા અને પ્રમાણિકતા મુખ્ય માપદંડ છે, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી, સમાજના વંચિત વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ આપવું જોઈએ.
ડેટાની ગેરહાજરી
અનામતની જોગવાઈ ન હોવાને કારણે, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાતિ/વર્ગ મુજબનો કોઈ ડેટા કેન્દ્રીય સ્તરે જાળવવામાં આવતો નથી. જોકે, સરકારે 2017માં હાઈ કોર્ટને ભલામણકર્તા ન્યાયાધીશોની માહિતી માટેના પ્રોફોર્મામાં સુધારો કરવા માટે કહ્યું હતું, જેથી સામાજિક વિવિધતાની માહિતી એકઠી કરી શકાય.
રાજકીય અને સામાજિક અસરો
કેન્દ્ર સરકારનો આ જવાબ એક સંવેદનશીલ મુદ્દા પરનું વલણ સ્પષ્ટ કરે છે. એક તરફ, સરકાર બંધારણીય જોગવાઈઓનું સન્માન કરી રહી છે અને સ્પષ્ટતા કરી રહી છે કે ન્યાયિક નિમણૂકો મેરિટ (યોગ્યતા)ના આધારે થવી જોઈએ. બીજી તરફ, તે સમાજના પછાત અને વંચિત વર્ગોને ન્યાયતંત્રમાં યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે ન્યાયપાલિકાને સતત આગ્રહ કરી રહી છે. આ જવાબ રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે ચર્ચાને વેગ આપી શકે છે, કારણ કે લાંબા સમયથી ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં જજોની નિમણૂકમાં સામાજિક અને પ્રાદેશિક વિવિધતાના અભાવ પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
ભવિષ્યમાં, ન્યાયતંત્રમાં સામાજિક વિવિધતા લાવવા માટે કઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે, તે જોવું મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે, ખાસ કરીને જ્યારે બંધારણમાં અનામતની જોગવાઈ ન હોય.
