રતનમહાલનું કુદરતી પરિસર વાઘ માટે કેવી રીતે બન્યું આદર્શ નિવાસ
ગુજરાતના વનપ્રદેશોમાં લગભગ વીસ વર્ષ પછી ફરી એક વખત રોયલ બંગાળ વાઘ જોવા મળ્યો હોવાની તાજેતરની ઘટના રાજ્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની છે. રતનમહાલ વન્યજીવન અભયારણ્યમાં છેલ્લા નવ મહિનાથી રહેતો આ એકલો વાઘ હવે સ્થિર રીતે અહીં જ રહેવા લાગ્યો છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે કેન્દ્ર સરકારને એક વાઘણ ફાળવવાની સત્તાવાર માંગ કરી છે. વન વિભાગનું માનવું છે કે વાઘોના સંરક્ષણ માટે બ્રીડિંગ પેયરની રચના અનિવાર્ય છે અને ગુજરાત ફરી ટાઈગર હેબિટેટ તરીકે ઉભરી શકે છે.
રતનમહાલમાં પહેલી વાર દેખાયેલા પગના નિશાનથી શરૂઆત
ફેબ્રુઆરી 2025માં દાહોદ જિલ્લાના રતનમહાલ વિસ્તારમાં પ્રથમ વખત વાઘના પગના નિશાન જોવા મળ્યા હતા, ત્યારબાદ કેમેરા ટ્રેપ દ્વારા તેની સ્પષ્ટ તસવીર પણ પ્રાપ્ત થઈ હતી. વિશ્લેષણમાં વાઘની ઉંમર લગભગ પાંચ વર્ષ હોવાનું અનુમાન લગાવવામાં આવ્યું છે. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ વાઘ મધ્યપ્રદેશની સરહદમાંથી ગુજરાતમાં પ્રવેશ્યો હતો. રતનમહાલનો વિસ્તાર ઝાબુઆ અને કાઠીવાડા સાથે જોડાયેલો હોવાથી વાઘ માટે આ માર્ગ સ્વાભાવિક ગતિપ્રવાહ ધરાવે છે.
રાજ્ય વિભાગે કેન્દ્ર પાસેથી વાઘણની માંગ સાથે માર્ગદર્શન પણ માગ્યું
આ વાઘ હવે રતનમહાલમાં સ્થાયી થઇ ગયો હોવાની પુષ્ટિ મળતા રાજ્યના વન વિભાગે કેન્દ્રને એક વાઘણની ફાળવણી માટે પત્ર મોકલ્યો છે. વન વિભાગનું કહેવું છે કે એકલા વાઘનું સંરક્ષણ મુશ્કેલ બને છે અને લાંબા ગાળે સક્રિય સંવર્ધન માટે બ્રીડિંગ જોડી જરૂરી બને છે. રતનમહાલ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણી અને કુદરતી ભોજન પ્રજાતિઓનું યોગ્ય પ્રમાણ હોવાથી અહીં વાઘોના પરિવાર માટે યોગ્ય પરિસર ઉપલબ્ધ છે. NTCA પાસેથી પણ દીર્ધકારી વ્યવસ્થા અંગે માર્ગદર્શન માગવામાં આવ્યું છે.
25 વર્ષ બાદ વાઘનું પુનરાગમન વન વિભાગ માટે સિદ્ધિ
વર્ષ 2001 બાદ ગુજરાતમાં વાઘોની હાજરી ગાયબ ગણવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે લગભગ 25 વર્ષ બાદ ફરી વાઘની વાપસી વન વિભાગ માટે મોટી ઉપલબ્ધિ બની છે. છેલ્લા નવ મહિનાથી કેમેરા ટ્રેપ, મેદાની તપાસ અને પેટ્રોલિંગ ટીમો દ્વારા સતત નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં મળી આવેલા ફોટોગ્રાફિક પુરાવાઓએ દર્શાવ્યું છે કે વાઘ રતનમહાલના વિવિધ જંગલોમાં નિયમિત રીતે ફરી રહ્યો છે. આથી ગુજરાતનો વાઘ સંરક્ષણ અભિગમ ફરી સક્રિય બનવા લાગ્યો છે.
વાઘ માટે રતનમહાલનું પર્યાવરણીય માળખું અનુકૂળ
વન અધિકારીઓની માન્યતા મુજબ મધ્યપ્રદેશથી ગુજરાત સુધી વાઘનું સ્થળાંતર કુદરતી પરિસ્થિતિનો ભાગ છે, કારણ કે બંને પ્રદેશો વચ્ચે વન માર્ગો પરંપરાગત રીતે જોડાયેલા છે. રતનમહાલના ઊંચા-નીચા પહાડો, ઘન વન, જળસ્રોતો અને પૂરતી શિકાર પ્રજાતિઓ વાઘના નિવાસ માટે અત્યંત અનુકૂળ ગણાય છે. આવા પર્યાવરણને કારણે વાઘે અહીં સંતોષકારક રીતે પડાવ નાખ્યો હોવાનું દેખાઈ રહ્યું છે.
હવે આખું ધ્યાન કેન્દ્ર સરકારના નિર્ણય પર કેન્દ્રિત છે, કારણ કે વાઘણ ફાળવણીથી ગુજરાતમાં વાઘ સંવર્ધનનો નવો અધ્યાય શરૂ થઈ શકે છે. રતનમહાલ, ડાંગરવાડી અને નજીકના વિસ્તારોને ટાઈગર હેબિટેટ તરીકે વિકસાવવા માટે વિશેષ પ્રોજેક્ટો પર કામ આગળ વધી શકે છે. આ પગલું રાજ્યમાં વન્યજીવન સંરક્ષણની દિશામાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન લાવી શકે છે. ગુજરાતમાં વાઘની વાપસી સમગ્ર પ્રદેશ માટે નવા કુદરતી સંતુલનની શરૂઆત બની શકે છે.
