ટ્રેનની પાટાઓ પર શા માટે પથ્થરો (ગિટ્ટી) પાથરવામાં આવે છે? રોજ મુસાફરી કરતા લોકો પણ નહીં જાણતા હોય તેનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા રેલ નેટવર્ક્સમાંનું એક ધરાવે છે. દરરોજ લાખો લોકો મુસાફરી કરવા માટે ટ્રેનને પ્રાથમિકતા આપે છે – પછી તે લાંબા અંતરની યાત્રા હોય કે ટૂંકી લોકલ સફર. તમે પણ અવારનવાર પ્લેટફોર્મ પર કે રેલવે ક્રોસિંગ પર ટ્રેનની પાટાઓ પર નજર કરી હશે, ત્યારે એક વાત જરૂરથી નોંધી હશે: પાટાઓની આસપાસ અને નીચે મોટી સંખ્યામાં નાના-મોટા પથ્થરો (જેને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘બેલેસ્ટ’ કહેવાય છે) પાથરેલા હોય છે.
આ પથ્થરો કોઈ સજાવટ માટે નથી. આ ગિટ્ટી (કચરો) પાથરવા પાછળ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વૈજ્ઞાનિક લોજિક છુપાયેલું છે. આ પથ્થરો જ રેલવેની સલામતીનો આધારસ્તંભ છે.
રેલવેની સલામતી માટેનું મુખ્ય કારણ
ટ્રેક પર પથ્થરો પાથરવા માટેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
1. પાટાઓને સ્થિર રાખવા
જ્યારે કોઈ ભારે ટ્રેન તેની સંપૂર્ણ ગતિ સાથે પાટા પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે પાટાઓ પર જબરદસ્ત કંપન (Vibration) અને દબાણ (Pressure) આવે છે. આ દબાણને કારણે પાટાઓ તેમની જગ્યાએથી ખસી ન જાય તે માટે આ ગિટ્ટી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ પથ્થરો પાટાના લાકડાના કે કોંક્રિટના સ્લીપર્સ (ટુકડાઓ)ને મજબૂત પકડ આપે છે, જેનાથી પાટાઓ સ્થિર રહે છે અને તેમનું લેવલ જળવાઈ રહે છે.
2. વજનનું વિતરણ
એક ટ્રેનનું વજન હજારો ટન હોઈ શકે છે. આટલું મોટું વજન સીધું જમીન પર આવે તો જમીન બેસી જાય અથવા પાટા તરત જ તૂટી જાય. આ પથ્થરો રેલવેના સ્લીપર્સ પર આવતા વજનને શોષી લે છે અને તેને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાવી દે છે. આનાથી જમીન પરનું દબાણ ઘટે છે અને પાટા નીચેની જમીન બેસી જતી નથી.
3. નીંદણ અને છોડને અટકાવવા
જો રેલવે પાટાની નીચે માટી હોય, તો તેમાં ઝડપથી છોડ અને ઘાસ ઊગી નીકળે છે. આ છોડ માત્ર માટીને જ ઢીલી નથી કરતા પણ પાણીને પણ શોષી રાખે છે, જેનાથી ટ્રેકનું લેવલ બગડી જાય છે અને પાટાઓમાં કાટ લાગી શકે છે. પથ્થરો પાથરવાથી છોડ ઊગવાની શક્યતાઓ લગભગ નાબૂદ થઈ જાય છે અને ટ્રેક સ્વચ્છ રહે છે.
4. પાણીનો નિકાલ
વરસાદ દરમિયાન પાટા પર પાણી ભરાઈ રહે તે રેલવે માટે સૌથી મોટી સમસ્યા છે. જો પાણી ટ્રેકની નીચેની માટીમાં ભરાઈ રહે તો તે કાદવ જેવું બની જાય છે, જેનાથી પાટા ખસી જવાની કે ધસી જવાની શક્યતા વધે છે. ગિટ્ટીઓ વચ્ચેની જગ્યાઓ પાણીને ઝડપથી જમીનમાં કે ટ્રેકની બહાર વહી જવા દે છે, જેનાથી ટ્રેકની નીચેનો આધાર હંમેશા સૂકો અને મજબૂત રહે છે.
પાટાઓનું જાળવણી કાર્ય
આ પથ્થરો સમય જતાં ઘસાઈ જાય છે અથવા દબાણ હેઠળ તૂટી જાય છે, તેથી રેલવે દ્વારા નિયમિતપણે આ પથ્થરોની સફાઈ, પુનઃસ્થાપના અને બદલી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘બેલેસ્ટ ક્લિનિંગ’ અને ‘બેલેસ્ટ ટૉપ-અપ’ કહેવામાં આવે છે. આ જાળવણી ટ્રેકની આવરદા અને ટ્રેન ઓપરેશનની સુરક્ષા માટે અત્યંત જરૂરી છે.
આમ, ટ્રેનની પાટાઓ પર પાથરેલા આ સામાન્ય દેખાતા પથ્થરો ખરેખર ભારતીય રેલવેના સમગ્ર નેટવર્કનો અદ્રશ્ય હીરો છે. આ પથ્થરો લાખો મુસાફરોને સુરક્ષિત રીતે તેમના ગંતવ્ય સ્થાન સુધી પહોંચાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
