SIR: સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન – મતદાર યાદી શુદ્ધિકરણનો મેગા પ્રોજેક્ટ, ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું ASD!
ભારતમાં હાલમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અભિયાન ટોક ઓફ ધ ટાઉન બન્યું છે. દેશના અનેક રાજ્યોમાં ચાલી રહેલો આ વ્યાપક કાર્યક્રમ મતદાર યાદીઓને ‘સચોટ, સ્વચ્છ અને અપડેટ’ બનાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે રાજકીય પક્ષો અને આમ જનતામાં જોરદાર ચર્ચા છે, ખાસ કરીને ASD કેટેગરીમાં સમાવેશ કરાયેલા મતદારોને લઈને.
SIR: આખરે શું છે આ સઘન અભિયાન?
SIR, એટલે કે Special Intensive Revision, એક વિશેષ અને સઘન ઝુંબેશ છે જે ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા મતદાર યાદીમાં રહેલી ભૂલો, ડુપ્લિકેટ નામો અને ગેરલાયક મતદારોના નામ દૂર કરવા માટે હાથ ધરવામાં આવે છે. આમાં બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની સઘન ચકાસણી કરવામાં આવે છે.
છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં શહેરીકરણ, સ્થળાંતર અને મૃત્યુના યોગ્ય રિપોર્ટિંગના અભાવને કારણે મતદાર યાદીઓમાં અનેક વિસંગતતાઓ આવી છે. આ વિસંગતતાઓને દૂર કરીને એક પ્રમાણિત (error-free) મતદાર યાદી તૈયાર કરવી એ SIRનો મુખ્ય હેતુ છે. ગુજરાત સહિત અનેક રાજ્યોમાં આ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, જ્યાં મતદારોને એન્યુમરેશન ફોર્મ (EFs) આપીને તેમની વિગતોની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે.
ચર્ચાનું કેન્દ્ર: ASD કેટેગરી
SIR અભિયાન અંતર્ગત જે મતદારોના નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે, તે છે ASD કેટેગરીના. ASDનું પૂરું નામ છે:
- A – Absent (ગેરહાજર): તે મતદારો જેઓ વારંવાર ચકાસણી દરમિયાન તેમના નોંધાયેલા સરનામે મળ્યા નથી.
- S – Shifted (સ્થાનાંતરિત): તે મતદારો જેઓ કાયમી ધોરણે પોતાનું રહેઠાણ બદલીને અન્યત્ર સ્થળાંતર કરી ગયા છે.
- D – Dead/Duplicate (મૃત/ડુપ્લિકેટ): તે મતદારો જે મૃત્યુ પામ્યા છે અથવા જેમના નામ અન્ય જગ્યાએ પણ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા છે (ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી).
ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં લાખો મતદારોને ASD કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતમાં 40 લાખથી વધુ મતદારો ‘Shifted’ (સ્થાનાંતરિત) અને 3.76 લાખથી વધુ ‘Duplicate’ (પુનરાવર્તિત) જણાયા છે, જ્યારે 10 લાખથી વધુ મતદારો ‘Absent’ (ગેરહાજર) અને 18 લાખથી વધુ ‘Deceased’ (મૃતક) મતદારો નોંધાયા છે.
વિવાદ અને રાજકારણ:
મોટી સંખ્યામાં મતદારોને ASD યાદીમાં મૂકવામાં આવતા રાજકીય પક્ષોમાં ગરમાવો આવ્યો છે. વિરોધ પક્ષો ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે પાત્ર (eligible) મતદારોના નામ પણ ભૂલથી આ યાદીમાં આવી શકે છે, જેના કારણે તેઓ મતદાનના અધિકારથી વંચિત રહી શકે છે. આ આક્ષેપોને કારણે ઘણા રાજ્યોમાં SIRની સમયમર્યાદા પણ લંબાવવામાં આવી છે.
ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ASD યાદીમાં નામ હોવું એટલે તે નામ સીધું જ રદ કરી દેવામાં આવ્યું નથી. મતદારો પાસે તેમના BLO મારફતે ફોર્મ જમા કરાવીને તેમની વિગતોની પુનઃચકાસણી કરાવવાની તક છે. આ ઉપરાંત, ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ રાજકીય પક્ષોના બૂથ લેવલ એજન્ટ્સ (BLAs)ને પણ ASD યાદી આપવામાં આવી રહી છે જેથી તેઓ પાત્ર મતદારોના નામ દૂર ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરી શકે.
આગળનો માર્ગ:
SIR પ્રક્રિયા ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જવાબદારી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ માટે સૌથી વિશ્વસનીય મતદાર યાદી તૈયાર કરવાનો છે. રાજકીય વિવાદો વચ્ચે, નાગરિકોને અપીલ કરવામાં આવે છે કે તેઓ તેમના BLOનો સંપર્ક કરીને અથવા ઓનલાઈન માધ્યમથી તેમના નામની ચકાસણી કરાવે, જેથી કોઈ પણ પાત્ર મતદાર મતદાનના અધિકારથી વંચિત ન રહી જાય. SIR અને ASD કેટેગરી દેશના લોકશાહી માળખાને મજબૂત કરવાના મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
