સ્ટાફ છે પણ સ્ટુડન્ટ્સ નથી! સરકારી શાળાઓની દયનીય સ્થિતિ
ભારતમાં સરકારી શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો પાયો હચમચી રહ્યો હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. એક તરફ સરકારો ‘શિક્ષણનો અધિકાર’ અને ‘ભણશે ગુજરાત/ભારત’ જેવા સૂત્રો આપી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ જમીની હકીકત ડરામણી છે. સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડાઓએ દેશને ચોંકાવી દીધો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતની 5,149 સરકારી શાળાઓમાં ભણવા માટે એક પણ વિદ્યાર્થી નથી. એટલે કે આ શાળાઓમાં ઈમારતો છે, બ્લેકબોર્ડ છે, બેન્ચ છે અને શિક્ષકો પણ તૈનાત છે, પરંતુ વર્ગખંડો સંપૂર્ણપણે ખાલી છે.
૧. સંસદમાં થયો મોટો ખુલાસો: ‘ઝીરો એડમિશન’નો આંકડો
સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ, ભારતમાં કુલ 10 લાખ 13 હજાર સરકારી શાળાઓ કાર્યરત છે. શૈક્ષણિક વર્ષ 2024-2025 દરમિયાન તેમાંથી 5,149 શાળાઓમાં એક પણ બાળકે પ્રવેશ (Admission) લીધો નથી. આ પરિસ્થિતિ ત્યારે છે જ્યારે દેશનો એક મોટો વર્ગ આજે પણ તેની આર્થિક સ્થિતિને કારણે સરકારી શાળાઓ પર નિર્ભર છે. આ શાળાઓને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘ઝીરો એનરોલમેન્ટ’ શાળાઓ કહેવામાં આવી રહી છે.
૨. તેલંગાણા અને પશ્ચિમ બંગાળની હાલત સૌથી ખરાબ
સરકારી આંકડાઓનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે આ ખાલી શાળાઓમાંથી 70 ટકાથી વધુ શાળાઓ માત્ર બે રાજ્યો— તેલંગાણા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલી છે.
-
તેલંગાણા: અહીં સૌથી વધુ 2,081 શાળાઓ એવી છે જ્યાં એક પણ વિદ્યાર્થી નથી. નલગોંડા જિલ્લો આ યાદીમાં દેશમાં ટોચ પર છે, જ્યાં 315 ખાલી શાળાઓ છે.
-
પશ્ચિમ બંગાળ: અહીં 1,571 શાળાઓ સંપૂર્ણપણે ખાલી છે. રાજધાની કોલકાતામાં જ 211 શાળાઓ એવી છે જ્યાં ઝીરો એડમિશન છે.
૩. વિદ્યાર્થીઓ નથી, છતાં તૈનાત છે મોટો સ્ટાફ
યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ (UDISE+) ના આંકડાઓએ વધુ એક વિરોધાભાસ છતો કર્યો છે. જ્યાં શાળાઓમાં બાળકો નથી, ત્યાં શિક્ષકોની મોટી ફોજ તૈનાત છે.
-
દેશભરમાં 1.44 લાખ શિક્ષકો એવી શાળાઓમાં તૈનાત છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 10 થી પણ ઓછી છે.
-
બિહારનું ઉદાહરણ: બિહારમાં આવી 730 શાળાઓ છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ ખૂબ ઓછા છે, પરંતુ ત્યાં 3,600 શિક્ષકો તૈનાત છે. એટલે કે સરેરાશ દરેક શાળામાં 5 શિક્ષકો છે, પરંતુ તેમને ભણાવવા માટે પૂરતા બાળકો નથી.
-
પશ્ચિમ બંગાળ: અહીં ઓછા નામાંકન વાળી 6,703 શાળાઓમાં 27,348 શિક્ષકો તૈનાત છે.
૪. શા માટે સરકારી શાળાઓથી દૂર ભાગી રહ્યા છે બાળકો?
૪. શા માટે સરકારી શાળાઓથી દૂર ભાગી રહ્યા છે બાળકો?નિષ્ણાતો અને આંકડાઓના વિશ્લેષણ પરથી આ પાછળના કેટલાક મુખ્ય કારણો સામે આવ્યા છે:
-
ખાનગી શાળાઓનું આકર્ષણ: વાલીઓ હવે નાની ખાનગી શાળાઓને વધુ પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે, ભલે તેની ફી વધુ હોય. તેમને લાગે છે કે ત્યાં વધુ સારું શિસ્ત અને અંગ્રેજી માધ્યમનું શિક્ષણ મળશે.
-
મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ: ઘણી સરકારી શાળાઓમાં વીજળી, સ્વચ્છ શૌચાલય અને પીવાના પાણી જેવી પાયાની સુવિધાઓની ભારે અછત છે.
-
શિક્ષણની ગુણવત્તા: સરકારી શાળાઓમાં શિક્ષકોની હાજરી અને શિક્ષણના સ્તર પર વારંવાર સવાલો ઉઠતા રહે છે.
-
જર્જરિત ઈમારતો: ઘણી ખાલી શાળાઓ ભયજનક ઈમારતોમાં ચાલી રહી છે, જ્યાં વાલીઓ પોતાના બાળકોને મોકલતા ડરે છે.
૫. ભવિષ્યની રાહ શું?
આટલી મોટી સંખ્યામાં શાળાઓ ખાલી હોવી એ સરકારી નાણાં અને માનવ સંસાધનોનો મોટો બગાડ છે. હવે ચર્ચા એ વાત પર છે કે શું આ શાળાઓ બંધ કરી દેવી જોઈએ અથવા નજીકની અન્ય શાળાઓમાં તેમનું વિલીનીકરણ (Merger) કરી દેવું જોઈએ.
નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર બિલ્ડિંગ બનાવી દેવાથી શિક્ષણ નહીં સુધરે. જ્યાં સુધી સરકારી શાળાઓમાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને આધુનિક સુવિધાઓ (જેમ કે સ્માર્ટ ક્લાસ અને રમતગમત) નહીં આવે, ત્યાં સુધી વિદ્યાર્થીઓને પાછા લાવવા અશક્ય હશે.
નિષ્કર્ષ
5,149 શાળાઓનું ‘વિદ્યાર્થી વિહોણું’ હોવું એ ભારતની જાહેર શિક્ષણ પ્રણાલી માટે ચેતવણી સમાન છે. જો સમયસર આ શાળાઓના સંચાલન અને શિક્ષણના સ્તરમાં સુધારો કરવામાં નહીં આવે, તો આવનારા સમયમાં સરકારી શાળાઓની ઈમારતો માત્ર ખંડેર બનીને રહી જશે.
