ઝેરીલી હવા સામે જંગ: શું ‘બીજિંગ મોડલ’ દિલ્હીના પ્રદૂષણનો ઉકેલ લાવશે? ચીને આપ્યા 6 મોટા સૂચનો
દિલ્હી-એનસીઆરમાં હવાની ગુણવત્તા ‘ખતરનાક’ સ્તરે પહોંચી રહી છે અને AQI 400 ને પાર કરી ગયો છે, ત્યારે પ્રદૂષણની સમસ્યા ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. આ સંકટ વચ્ચે, ભારતમાં ચીની દૂતાવાસે ‘બીજિંગ મોડલ’નો હવાલો આપીને પ્રદૂષણ સામે લડવા માટે એક વિસ્તૃત માર્ગદર્શિકા શેર કરી છે. બીજિંગ, જેને ક્યારેક વિશ્વની “સ્મોગ કેપિટલ” કહેવામાં આવતું હતું, તેણે છેલ્લા દાયકામાં તેની હવાને સાફ કરવામાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી છે.
બીજિંગની સફળતાના આંકડા
ચીનના દાવા મુજબ, 2013માં બીજિંગનું વાર્ષિક PM 2.5 સરેરાશ 101.7 ug/m3 હતું, જે 2024 સુધીમાં ઘટીને માત્ર 30.9 ug/m3 રહી ગયું છે. જ્યાં દિલ્હીનો AQI તાજેતરમાં 447 (ખતરનાક) નોંધાયો હતો, ત્યાં તે જ સમયે બીજિંગનો AQI માત્ર 68 (મધ્યમ) હતો.
ચીનના 6 મુખ્ય ફોર્મ્યુલા
ચીની દૂતાવાસની પ્રવક્તા યુ ઝિંગે સોશિયલ મીડિયા પર એવા પગલાં શેર કર્યા જેના દ્વારા બીજિંગે તેની હવા બદલી નાખી:
૧. વાહન ઉત્સર્જનના કડક ધોરણો: ચીને ‘China 6NI’ જેવા નિયમો લાગુ કર્યા જે યુરો-6 ધોરણોને સમકક્ષ છે.
૨. જૂના વાહનોને હટાવવા: વધુ ઉત્સર્જન કરતા જૂના વાહનોને તબક્કાવાર રસ્તાઓ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા.
૩. કાર વૃદ્ધિ પર નિયંત્રણ: લાયસન્સ પ્લેટ લોટરી, ઓડ-ઈવન અને કામકાજના દિવસોમાં ડ્રાઈવિંગ પ્રતિબંધો દ્વારા ખાનગી કારની સંખ્યા મર્યાદિત કરવામાં આવી.
૪. જાહેર પરિવહનનું વિસ્તરણ: વિશ્વના સૌથી મોટા મેટ્રો અને બસ નેટવર્કમાંથી એકનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.
૫. ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી: ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) ને ઝડપથી પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. ઉદાહરણ તરીકે, શેનઝેન શહેરે તેની સંપૂર્ણ બસ સેવા ઇલેક્ટ્રિક કરી દીધી છે.
૬. ઔદ્યોગિક પુનર્ગઠન: બીજિંગે 3000 થી વધુ ભારે ઉદ્યોગોને શહેરની બહાર સ્થાનાંતરિત કર્યા અથવા બંધ કરી દીધા. માત્ર એક સ્ટીલ પ્લાન્ટ (Shougang) હટાવવાથી કણ પ્રદૂષણમાં 20% નો ઘટાડો થયો.
ભારત માટે પડકારો અને નિષ્ણાતોના મંતવ્યો
નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતમાં પણ BS-VI જેવા ધોરણો અમલમાં છે, પરંતુ સમસ્યા અમલીકરણ અને રાજકીય ઈચ્છાશક્તિની છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ (CSE) ના અનુમિતા રોય ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હીમાં પગલાં માત્ર ‘કટોકટી’ ના સમયે લેવામાં આવે છે, જ્યારે ચીનમાં આ વર્ષભર ચાલતા કડક ઉપાયો હતા.
જોકે, ભારતની સ્થિતિ ચીન કરતા થોડી અલગ છે. દિલ્હીને પરાલી સળગાવવી (stubble burning) અને રસોઈ કે ગરમી માટે બાયોમાસ બાળવા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે, જે બીજિંગ માટે તેટલો મોટો પડકાર ન હતો. આ ઉપરાંત, નિષ્ણાતો દલીલ કરે છે કે ચીનની સરકાર જે નિર્ણયો લઈ શકે છે, તે ભારત જેવી લોકશાહીમાં આર્થિક અને સામાજિક કારણોસર કઠિન હોઈ શકે છે.
ચીનનો અનુભવ શીખવે છે કે સ્વચ્છ હવા રાતોરાત મળતી નથી, પરંતુ તેના માટે સતત પ્રયત્ન, ભારે રોકાણ અને કડક કાયદાની જરૂર હોય છે. CEEW ના રિપોર્ટ મુજબ, દિલ્હીને હવે માત્ર પ્રતિક્રિયાત્મક પગલાં લેવાને બદલે પૂર્વાનુમાન (Forecasting) આધારિત નિવારક પગલાં લેવાની જરૂર છે.
એક સરળ સમજ: પ્રદૂષણ સામે લડવું એ મેરેથોન જેવું છે, નહીં કે 100 મીટરની દોડ. જે રીતે એક એથ્લેટને જીતવા માટે માત્ર દોડના દિવસે જ નહીં, પરંતુ દરરોજ કડક શિસ્ત અને અભ્યાસની જરૂર હોય છે, તેવી જ રીતે હવા સાફ રાખવા માટે માત્ર કટોકટીના પ્રતિબંધો નહીં, પણ વર્ષભર ચાલતા કડક સુધારાની જરૂર હોય છે.
