પાણી વગરના ભવિષ્યની તૈયારી? અરાવલીની રક્ષા માટે સુપ્રીમ કોર્ટની વ્યાખ્યા પર કેમ ઉઠ્યા સવાલો?
અરવલ્લી પર્વતમાળા માત્ર રાજસ્થાન કે હરિયાણાની ઓળખ નથી, પરંતુ તે ઉત્તર ભારત માટે કુદરતી સુરક્ષા કવચ છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અરવલ્લીના સંરક્ષણને લઈને એક નવી વ્યાખ્યા રજૂ કરી છે, જેના કારણે પર્યાવરણવાદીઓ અને રિયલ એસ્ટેટ લોબી વચ્ચે ભારે હંગામો મચ્યો છે. સવાલ એ છે કે 100 મીટર અને 30 મીટરની ઊંચાઈ વચ્ચેનો આ વિવાદ શું છે અને શા માટે અરવલ્લીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે?
અરવલ્લી: માત્ર પથ્થરો નથી, એક જીવંત સિસ્ટમ છે
અરવલ્લીને માત્ર પથ્થરો અને પહાડીઓનો વિસ્તાર માનવો એ મોટી ભૂલ છે. હકીકતમાં, અરવલ્લી એક સંપૂર્ણ કુદરતી સિસ્ટમ (Natural Ecosystem) છે.
- ભૂજલ રિચાર્જ: જ્યારે વરસાદ પડે છે, ત્યારે પહાડીઓની ઢોળાવ પરથી પાણી નીચે તરફ આવે છે અને જમીનમાં ઉતરે છે. આનાથી ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ થાય છે. જો આ પહાડીઓ ન હોય, તો વરસાદનું પાણી વહી જશે અને જમીન સૂકી રહી જશે.
- રણને અટકાવવું: અરવલ્લી થરના રણના પૂર્વ તરફના ફેલાવાને રોકવા માટે એક દીવાલ તરીકે કામ કરે છે.
શું છે સુપ્રીમ કોર્ટની નવી વ્યાખ્યા?
તાજેતરની સુનાવણી દરમિયાન, પહાડીઓની ઊંચાઈને લઈને એક નવો માપદંડ ચર્ચામાં આવ્યો છે. કોર્ટે સંકેત આપ્યો છે કે અરવલ્લી વિસ્તારમાં આવતી ટેકરીઓની ઊંચાઈના આધારે તેમના સંરક્ષણનું સ્તર નક્કી કરવામાં આવશે.
- 100 મીટરથી ઊંચી પહાડીઓ: આ પહાડીઓને સંપૂર્ણ સંરક્ષિત માનવામાં આવશે અને ત્યાં કોઈ પણ પ્રકારનું ખનન કે બાંધકામ થઈ શકશે નહીં.
- વિવાદનું કેન્દ્ર (30-100 મીટર): હંગામો ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે એવી ચર્ચા થઈ કે શું 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી (દા.ત. 30 કે 50 મીટર) પહાડીઓને અરવલ્લીનો હિસ્સો ગણવામાં આવશે કે નહીં? જો ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી ટેકરીઓને આ યાદીમાંથી બહાર રાખવામાં આવે, તો ત્યાં મોટા પાયે બાંધકામ અને ખનન માટે માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે.
શા માટે મચ્યો છે હંગામો?
પર્યાવરણવાદીઓનો તર્ક છે કે અરવલ્લીમાં નાની ટેકરીઓ (Mounds) એટલી જ મહત્વની છે જેટલી ઊંચી પહાડીઓ.
- ઇકોલોજીકલ સાતત્ય: જો 30 મીટરની પહાડીને તોડી પાડવામાં આવે, તો આખી ઇકોલોજીકલ ચેઇન તૂટી જાય છે. વન્યજીવોના આવવા-જવાની વ્યવસ્થા ખોરવાય છે.
- બાંધકામ માફિયાઓનો ફાયદો: જો ઊંચાઈનો માપદંડ 100 મીટર રાખવામાં આવે, તો દિલ્હી-NCR અને ગુરુગ્રામની આસપાસની સેંકડો નાની ટેકરીઓ બિલ્ડરોના કબજામાં આવી જશે.
- ધૂળ અને પ્રદૂષણ: અરવલ્લી તોડવાથી દિલ્હી-NCR માં ધૂળની ડમરીઓ અને પ્રદૂષણનું પ્રમાણ અનેકગણું વધી જશે.
કોર્ટનું કડક વલણ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘જંગલ’ અને ‘પહાડ’ ની વ્યાખ્યા માત્ર કાગળ પરની ઊંચાઈથી ન થઈ શકે. કોર્ટે હરિયાણા અને રાજસ્થાન સરકારોને કડક આદેશ આપ્યા છે કે અરવલ્લીમાં ગેરકાયદે ખનન તાત્કાલિક બંધ કરવામાં આવે. કોર્ટનું માનવું છે કે જો આપણે અરવલ્લીને નહીં બચાવીએ, તો આગામી પેઢી માટે શુદ્ધ હવા અને પાણી મેળવવું અશક્ય બની જશે.
100 મીટર કે 30 મીટરનો આંકડો માત્ર આંકડાકીય રમત નથી, પરંતુ તે લાખો લોકોના પર્યાવરણીય ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો વિષય છે. અરવલ્લીની દરેક પહાડી, પછી તે નાની હોય કે મોટી, પૃથ્વીના સંતુલન માટે અનિવાર્ય છે.
