વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મોટો ઉલટફેર: ટ્રમ્પના ‘ટેરિફ વોર’ સામે ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા કેટલી પ્રભાવશાળી રહેશે?
વર્ષ ૨૦૨૬ વૈશ્વિક રાજદ્વારી અને આર્થિક મોરચે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થવાનું છે. ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬થી ભારત સત્તાવાર રીતે બ્રિક્સ (BRICS) સંગઠનની અધ્યક્ષતા સંભાળશે. આ એક એવો સમય છે જ્યારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ અને અન્ય દેશો પર લાદવામાં આવતા જંગી ટેરિફ (આયાત ડ્યુટી) એ વિશ્વની મોટી સત્તાઓને એક મંચ પર લાવી દીધી છે.
ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિ અને બ્રિક્સનો પડકાર
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ વર્ષની શરૂઆતમાં ધમકી આપી હતી કે જે બ્રિક્સ દેશો અમેરિકી ડોલરનો ત્યાગ કરવાનો પ્રયાસ કરશે અથવા પોતાની અલગ કરન્સી લાવશે, તેમના પર ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદવામાં આવશે. ટ્રમ્પની આ આક્રમક નીતિનો હેતુ અમેરિકી ડોલરનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવાનો છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ ટેરિફ અમેરિકા માટે જ ‘બેકફાયર’ કરી શકે છે.
ભારત, ચીન અને રશિયા વચ્ચે વધતી નિકટતા
ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિએ ભારત, ચીન અને રશિયા જેવા દેશોને પોતાના હિતોની રક્ષા માટે વધુ નજીક લાવી દીધા છે.
- ભારતની ભૂમિકા: ભારત ૨૦૨૬માં બ્રિક્સની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે ત્યારે તે રશિયા અને ચીન સાથે વેપાર કરવા માટે ‘લોકલ કરન્સી’ (સ્થાનિક ચલણ) ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
- ચીન અને રશિયા: આ બંને દેશો પહેલેથી જ ડોલરના વિકલ્પ તરીકે પોતાની નાણાકીય વ્યવસ્થા ઊભી કરી રહ્યા છે. અમેરિકી દબાણે આ પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવી છે.
વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદન અને ડોલરનું વર્ચસ્વ
બ્રિક્સ દેશો હવે માત્ર ઊભરતી અર્થવ્યવસ્થા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે કાચા તેલના ઉત્પાદનમાં તેમની તાકાત અનેકગણી વધી ગઈ છે. સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન જેવા દેશોના બ્રિક્સમાં જોડાવાથી હવે વિશ્વના મોટાભાગના ઊર્જા સંસાધનો આ જૂથના નિયંત્રણમાં છે. જો આ દેશો તેલનો વેપાર ડોલરને બદલે અન્ય ચલણમાં કરવાનું શરૂ કરશે, તો તે અમેરિકા માટે મોટો આર્થિક ફટકો હશે.
૨૦૨૬માં શું થઈ શકે છે?
૧. વ્યાપાર યુદ્ધ: જો અમેરિકા ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદશે, તો બ્રિક્સ દેશો પણ અમેરિકી ઉત્પાદનો પર પ્રતિબંધ કે ભારે ડ્યુટી લાદી શકે છે, જે વૈશ્વિક મોંઘવારીમાં વધારો કરશે.
૨. ડી-ડોલરાઈઝેશન (De-dollarization): ૨૦૨૬માં ભારતની અધ્યક્ષતામાં બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે ડોલર સિવાયની ચૂકવણી પદ્ધતિ પર કોઈ મોટો કરાર થઈ શકે છે. ૩. ભારતનું વ્યૂહાત્મક સંતુલન: ભારત માટે પડકાર એ હશે કે તે અમેરિકા સાથેના સંબંધો પણ જાળવી રાખે અને બ્રિક્સના મંચ પરથી ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) નો અવાજ પણ મજબૂત કરે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિ અમેરિકાને રક્ષણ આપવાને બદલે તેને વૈશ્વિક સ્તરે અલગ-થલગ કરી શકે છે. ૨૦૨૬માં ભારતની બ્રિક્સ અધ્યક્ષતા આ નવા વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનો પાયો નાખશે, જ્યાં ડોલરની બાદશાહત સામે એક સશક્ત વિકલ્પ તૈયાર હશે.
