ભારતીય સેનાએ દારૂગોળામાં 91% આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરી; 2025 સુધીમાં 100% સ્વદેશીકરણનો લક્ષ્યાંક
ભારતીય સેનાએ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ પહેલ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. સેનાએ તેના સ્ટોકપાઈલમાં રહેલા દારૂગોળાના 175 વેરિઅન્ટ્સમાંથી 159 વેરિઅન્ટ્સનું સફળતાપૂર્વક સ્વદેશીકરણ કરી લીધું છે. આ સિદ્ધિ 91 ટકા આત્મનિર્ભરતા દર દર્શાવે છે, જેના કારણે વિદેશી આયાત પર ભારતની નિર્ભરતામાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
ખાનગી ક્ષેત્રની વધતી ભાગીદારી અને નીતિગત ફેરફારો
સંરક્ષણ મંત્રાલયે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત ફેરફાર કરતા મિસાઇલ અને દારૂગોળાના ઉત્પાદનને ખાનગી ક્ષેત્ર માટે ખુલ્લું મૂક્યું છે. હવે ખાનગી કંપનીઓને દારૂગોળાના ઉત્પાદન માટે એકમ સ્થાપવા માટે સરકારી સંસ્થા ‘મ્યુનિશન્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડ’ (MIL) પાસેથી નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) લેવાની જરૂર રહેશે નહીં. હાલમાં, મ્યુનિશન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (MIL) અને સોલર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ઇન્ડિયા લિમિટેડ જેવી કંપનીઓ સેનાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
બજારનો વિસ્તાર અને નિકાસની ક્ષમતા
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય દારૂગોળા બજારનું મૂલ્ય 2023માં અંદાજે ₹7,057 કરોડ હતું, જે 4.93% ના વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) સાથે 2032 સુધીમાં ₹11,981 કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. ભારત હવે માત્ર પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતો જ પૂરી નથી કરી રહ્યું, પરંતુ એક મુખ્ય નિકાસકાર તરીકે પણ ઉભરી રહ્યું છે. માર્ચ 2024 સુધીમાં, ભારત પાસે ₹6,000 કરોડના નિકાસ ઓર્ડર હતા, જેમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), વિયેતનામ અને કેટલાક યુરોપિયન દેશો મુખ્ય ગ્રાહકો છે.
આધુનિક ટેકનોલોજી અને ભવિષ્યના લક્ષ્યાંકો
ભારત હવે સ્માર્ટ દારૂગોળો અને ચોક્કસ નિશાન સાધતા હથિયારો (PGMs) વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- 155 mm સ્માર્ટ આર્ટિલરી શેલ: આર્ટિલરી ગન (તોપ) ની ચોકસાઈ વધારવા માટે આઈઆઈટી (IIT) મદ્રાસના સહયોગથી તેને વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે.
- APFSDS (એન્ટી-ટેન્ક ગોળો): રશિયન ડિઝાઇનવાળા આ શક્તિશાળી ટેન્ક-રોધી ગોળાનું ઉત્પાદન હવે ભારતમાં અંતિમ તબક્કામાં છે.
પડકારો અને આગામી રાહ
ઓપરેશન સિંદૂર અને રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ જેવી વૈશ્વિક કટોકટીઓમાંથી બોધપાઠ લેતા, ભારતીય સેનાનું લક્ષ્ય 2025 ના અંત સુધીમાં 100% સ્વદેશીકરણ પ્રાપ્ત કરવાનું છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે પ્રોપેલન્ટ, વિસ્ફોટક અને ફ્યુઝ જેવા કાચા માલની અછત હજુ પણ એક પડકાર છે, જેના ઉત્પાદનને 5 થી 6 ગણું વધારવાની જરૂર છે. સરકારનું વિઝન છે કે 2047 સુધીમાં વૈશ્વિક સંરક્ષણ બજારમાં ભારતનો હિસ્સો 30 ટકા સુધી પહોંચી જાય.
