ભારતમાં ચાર નવા લેબર કોડ લાગુ: કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા અને લઘુત્તમ વેતનની નવી ક્રાંતિ
ભારત સરકારે શ્રમ કાયદાના ક્ષેત્રમાં એક ઐતિહાસિક પગલું ભરતા 21 નવેમ્બર, 2025 થી ચાર નવા લેબર કોડ—વેતન કોડ (Wage Code), ઔદ્યોગિક સંબંધ કોડ (IR Code), સામાજિક સુરક્ષા કોડ (SS Code), અને વ્યવસાયિક સુરક્ષા, આરોગ્ય અને કાર્યસ્થિતિ કોડ (OSH Code)—ને સત્તાવાર રીતે લાગુ કરી દીધા છે. આ કોડ્સ દ્વારા દાયકાઓ જૂના 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને સમાવિષ્ટ (Subsume) અને સરળ બનાવવામાં આવ્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના કાર્યબળને સુરક્ષિત અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવાનો છે.
ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સને પ્રથમ વખત મળી કાયદેસરની ઓળખ
નવા લેબર કોડ હેઠળ ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સ (જેમ કે સ્વિગી, ઝોમેટો, એમેઝોન અને ઉબરના કર્મચારીઓ) ને પ્રથમ વખત કાયદેસર રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે અને તેમને સામાજિક સુરક્ષાના દાયરામાં લાવવામાં આવ્યા છે. હવે આ કંપનીઓએ (Aggregators) તેમના વાર્ષિક ટર્નઓવરના 1% થી 2% હિસ્સો ગિગ વર્કર્સના કલ્યાણ માટે સામાજિક સુરક્ષા ફંડમાં આપવો પડશે. આ ઉપરાંત, આ શ્રમિકોને આધાર સાથે જોડાયેલા યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN) દ્વારા દેશવ્યાપી પોર્ટેબિલિટી સાથે લાભો મળશે.
વેતનની નવી વ્યાખ્યા અને ‘50% નિયમ’
વેતનની વ્યાખ્યામાં વ્યાપક ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, જેની સીધી અસર કર્મચારીઓના પીએફ (PF) અને ગ્રેચ્યુઈટી યોગદાન પર પડશે. નવા નિયમો મુજબ, ભથ્થાઓ (Allowances) નો કુલ હિસ્સો કુલ પગારના 50% થી વધુ ન હોઈ શકે; જો આ મર્યાદા ઓળંગાય છે, તો વધારાની રકમને ‘વેતન’ માનવામાં આવશે અને તેના પર સામાજિક સુરક્ષા કપાત કરવામાં આવશે. આ સાથે જ, હવે તમામ શ્રમિકો માટે લઘુત્તમ વેતનનો વૈધાનિક અધિકાર સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે.
મહિલાઓ અને યુવાનો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ
- સમાન વેતન: જાતિગત ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ મૂકતા સમાન કાર્ય માટે સમાન વેતન ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.
- નાઈટ શિફ્ટ: મહિલાઓ હવે તેમની સંમતિ અને સુરક્ષાના પગલાં સાથે રાત્રિ પાળીમાં કામ કરી શકશે.
- નિમણૂક પત્ર: હવે દરેક શ્રમિકને ફરજિયાતપણે એપોઇન્ટમેન્ટ લેટર આપવો પડશે, જે નોકરીની સુરક્ષા અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરશે.
- આરોગ્ય તપાસ: 40 વર્ષથી વધુ ઉંમરના શ્રમિકો માટે માલિકો દ્વારા મફત વાર્ષિક આરોગ્ય તપાસ કરાવવી ફરજિયાત રહેશે.
ઉદ્યોગો માટે ‘ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ’
રોજગારદાતાઓ માટે કાયદાકીય પાલનનો બોજ ઘટાડવા માટે સિંગલ રજીસ્ટ્રેશન, સિંગલ લાયસન્સ અને સિંગલ રિટર્નની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અમલીકરણ તંત્રને હવે ‘ઇન્સ્પેક્ટર’ ને બદલે ‘ફેસિલિટેટર-કમ-ઇન્સ્પેક્ટર’ તરીકે બદલવામાં આવ્યું છે, જેનું મુખ્ય કાર્ય માત્ર દંડ આપવાનું નહીં પણ કાયદાના પાલન પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવાનું છે.
ફિક્સ્ડ-ટર્મ એમ્પ્લોયમેન્ટ (FTE) અને ગ્રેચ્યુઈટી
ફિક્સ્ડ-ટર્મ કર્મચારીઓને હવે કાયમી કર્મચારીઓની જેમ જ વેતન અને સામાજિક સુરક્ષાના લાભો મળશે. ખાસ કરીને, FTE કર્મચારીઓ માટે ગ્રેચ્યુઈટીની પાત્રતાની સમય મર્યાદા 5 વર્ષથી ઘટાડીને માત્ર 1 વર્ષ કરી દેવામાં આવી છે.
સરકારનું માનવું છે કે આ સુધારા ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના પાયાને મજબૂત કરશે. જોકે, ઘણા રાજ્યોમાં હજુ અંતિમ નિયમો (Final Rules) પ્રસિદ્ધ થવાના બાકી છે, જેનાથી શરૂઆતના તબક્કે થોડી અનિશ્ચિતતા રહી શકે છે.
ટૂંકમાં:નવા લેબર કોડ ભારતના શ્રમ ઇતિહાસમાં એક ‘ફંડામેન્ટલ રિસેટ’ સમાન છે, જ્યાં વિકાસ અને શ્રમિક અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
