ભારત-અમેરિકા વ્યાપાર સંકટ: શું 500% ટેરિફથી સંબંધો બગડશે? ટ્રમ્પની નવી ચેતવણીથી ભારતીય નિકાસકારો ચિંતિત
વર્ષ 2025-26માં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના રાજદ્વારી અને વ્યાપારિક સંબંધો એક ઊંડા સંકટના સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા રશિયન તેલની ખરીદીને લઈને ભારત પર લાદવામાં આવેલા દંડ બાદ હવે એક નવા કાયદા દ્વારા 500% સુધીના ભારે ટેરિફનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં એર ફોર્સ વન પર પત્રકારો સાથે વાત કરતા કહ્યું કે પીએમ મોદી જાણતા હતા કે તેઓ રશિયન તેલની ખરીદીથી નારાજ હતા અને તેમને “ખુશ” રાખવા માટે ભારતે તેલની આયાતમાં ઘટાડો કર્યો છે. જોકે, તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે જો ભારત તેમની માંગણીઓ પૂરી રીતે નહીં માને, તો ટેરિફ “ખૂબ જ જલ્દી” વધારી શકાય છે.
500% ટેરિફનો નવો ખતરો
અમેરિકી સંસદમાં “સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ ઓફ 2025” (Sanctioning Russia Act of 2025) રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે. રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રાહમ અને ડેમોક્રેટિક સેનેટર રિચાર્ડ બ્લુમેન્થલ દ્વારા પ્રાયોજિત આ દ્વિપક્ષીય બિલને ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે લીલી ઝંડી આપી દીધી છે. આ બિલ હેઠળ રશિયા પાસેથી ઉર્જા ઉત્પાદનો (તેલ, ગેસ, યુરેનિયમ) ખરીદનારા દેશો પર 500 ટકા સુધીનો દંડાત્મક ટેરિફ લાદવાની જોગવાઈ છે. ગ્રાહમનો દાવો છે કે આ પગલું રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને નબળી પાડવા માટે “સ્લેજહેમર” (મોટો હથોડો) ની જેમ કામ કરશે.
ભારતીય નિકાસકારો પર બેવડો માર
વર્તમાનમાં, ભારત પહેલેથી જ 50% ના કુલ ટેરિફનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેમાં 25% “પરસ્પર” (reciprocal) ટેરિફ અને 25% રશિયન તેલ સંબંધિત દંડનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ સંકટ છેલ્લા બે દાયકામાં ભારત-અમેરિકા સંબંધોનો સૌથી ખરાબ તબક્કો છે.
- પ્રભાવિત ક્ષેત્રો: ભારતના કાપડ, રત્ન અને ઝવેરાત, હસ્તકલા અને ચામડા જેવા શ્રમ-પ્રધાન ક્ષેત્રોને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
- નિકાસકારો સંકટમાં: ભારતીય નિકાસકારો જાન્યુઆરી મહિનાને નિર્ણાયક માની રહ્યા છે. જો આ મહિને કોઈ વ્યાપારિક સમજૂતી નહીં થાય, તો 2026 ના ઉનાળા અને પાનખર સીઝનના ઓર્ડર્સ હાથમાંથી નીકળી શકે છે. કેટલાક નિકાસકારોએ પહેલેથી જ ઉત્પાદનમાં 20-50% સુધીનો કાપ મૂક્યો છે અને કર્મચારીઓની છટણી શરૂ કરી દીધી છે.
- વૈકલ્પિક રસ્તા: નુકસાનથી બચવા માટે ઘણી ભારતીય કંપનીઓ હવે આફ્રિકાના દેશો (જેમ કે કેન્યા અને ઈથોપિયા) અથવા સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) માં પોતાની મેન્યુફેક્ચરિંગ શિફ્ટ કરવાનું વિચારી રહી છે.
ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને પ્રતિક્રિયા
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતીય દૂતાવાસ સેનેટર ગ્રાહમના સંપર્કમાં છે અને ભારત પોતાના ઉર્જા અને સુરક્ષા હિતોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું, “જ્યારે આપણે એ પુલ પર પહોંચીશું, ત્યારે તેને પાર કરીશું,” જેનો અર્થ છે કે ભારત બિલ કાયદો બન્યા પછી જ પોતાની આગામી વ્યૂહરચના નક્કી કરશે.
સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ભારતે રશિયન તેલની આયાતમાં ઘટાડો કર્યો છે. ડિસેમ્બર 2025માં આ આયાત ઘટીને અંદાજે 12 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ રહી ગઈ છે, જે 2022 પછીનું સૌથી નીચું સ્તર છે. આ હોવા છતાં, ભારત પોતાના “વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા” ના વલણ પર અડગ છે અને તેણે આ ટેરિફને “અયોગ્ય” ગણાવ્યા છે.
ભવિષ્યની રાહ
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આ 500% ટેરિફ વાળું બિલ પસાર થઈ જાય છે, તો તે માત્ર વ્યાપારિક સંબંધોને ખતમ જ નહીં કરે પરંતુ ક્વાડ (Quad) જેવા વ્યૂહાત્મક જોડાણોને પણ નબળા પાડી શકે છે. વર્તમાનમાં, ભારતીય બજારમાં અમેરિકી સામાનના બહિષ્કારની માંગ પણ ઉઠવા લાગી છે.
