ઉત્તરાયણ 2026: 14 કે 15 જાન્યુઆરી? જાણો સ્નાન, દાન-પુણ્ય અને ખીચડી ખાવાનું સાચું મુહૂર્ત
નવા વર્ષનો પ્રથમ મોટો અને પવિત્ર તહેવાર મકર સંક્રાંતિ આ વખતે પોતાની સાથે તિથિઓની એક મોટી ગૂંચવણ લઈને આવ્યો છે. દર વર્ષની જેમ આ વખતે પણ કેલેન્ડરમાં 14 જાન્યુઆરીની તારીખ તો નોંધાયેલી છે, પરંતુ દેશના અલગ-અલગ ભાગો અને વિદ્વાનો વચ્ચે 15 જાન્યુઆરીને લઈને પણ ઘણી ચર્ચા છે. ઉત્તર ભારતથી લઈને દક્ષિણ ભારત સુધી, ક્યાંક ખીચડી આજે રંધાઈ રહી છે તો ક્યાંક આવતીકાલે. આખરે જ્યોતિષીય ગણતરી અને ધાર્મિક માન્યતાઓ આ બાબતે શું કહે છે? ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ વખતે ‘ખીચડી’ ક્યારે ખાવી અને પુણ્ય લાભ માટે દાન-સ્નાન ક્યારે કરવું શ્રેષ્ઠ રહેશે.
કેમ સર્જાયો તારીખનો આ ભ્રમ?
મકર સંક્રાંતિનો તહેવાર શુદ્ધ રીતે ખગોળીય ઘટના પર આધારિત છે. તે ત્યારે ઉજવવામાં આવે છે જ્યારે સૂર્યદેવ ધનુ રાશિની પોતાની યાત્રા સમાપ્ત કરીને મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે. આ વર્ષે સૂર્યના રાશિ પરિવર્તનના સમયને લઈને પંચાંગોમાં થોડો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે:
-
મોટાભાગના પંચાંગોનો મત: મોટાભાગની જ્યોતિષીય ગણતરીઓ મુજબ, સૂર્ય આજે એટલે કે 14 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ બપોરે 3:13 કલાકે મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે.
-
વારાણસી પંચાંગનો મત: બીજી તરફ, બનારસના કેટલાક પ્રાચીન અને પ્રતિષ્ઠિત પંચાંગોનું માનવું છે કે સૂર્યનો આ પ્રવેશ આજે રાત્રે 9:19 કલાકે થશે.
સૂર્યનો પ્રવેશ બપોર પછી અથવા રાત્રે થઈ રહ્યો હોવાથી, પુણ્યકાળના સમયને લઈને બે દિવસનો વિકલ્પ સામે આવ્યો છે.
14 જાન્યુઆરી: ક્યાં-ક્યાં જોવા મળી રહ્યો છે ઉત્સવનો ઉમંગ?
સત્તાવાર રીતે સૂર્યનું ગોચર આજે બપોરે શરૂ થઈ રહ્યું હોવાથી, ઘણા રાજ્યોમાં ઉત્સવની શરૂઆત આજથી જ થઈ ગઈ છે.
-
ગુજરાત અને રાજસ્થાન: આ રાજ્યોમાં ‘ઉત્તરાયણ’નો પર્વ પતંગબાજી સાથે આજે 14 જાન્યુઆરીએ જ મુખ્યત્વે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી ભરાઈ ગયું છે.
-
દક્ષિણ ભારત (તમિલનાડુ): તમિલનાડુમાં ‘થાઈ પોંગલ’નો મુખ્ય તહેવાર આજે 14 જાન્યુઆરીએ જ હર્ષોલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે.
-
પુણ્યકાળનું મુહૂર્ત: દ્રિક પંચાંગ મુજબ, સંક્રાંતિનો પુણ્યકાળ આજે બપોરે 3:13 વાગ્યાથી શરૂ થઈને સાંજે 5:45 વાગ્યા સુધી રહેશે. જે લોકો આજે દાન કરવા માંગે છે, તેમના માટે આ અઢી કલાકનો સમય અત્યંત શુભ છે.
15 જાન્યુઆરીએ મકર સંક્રાંતિ ઉજવવા પાછળના 3 મોટા શાસ્ત્રીય કારણો
15 જાન્યુઆરીએ મકર સંક્રાંતિ ઉજવવા પાછળના 3 મોટા શાસ્ત્રીય કારણોઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ધર્મનગરી વારાણસીના વિદ્વાનો 15 જાન્યુઆરીએ જ સંક્રાંતિ ઉજવવી વધુ તર્કસંગત અને શાસ્ત્રસંમત માની રહ્યા છે. તેના પાછળના મુખ્ય કારણો આ મુજબ છે:
1. ઉદયા તિથિનું વિશેષ મહત્વ: હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રો ‘સૂર્યોદય’ની તિથિને પ્રધાનતા આપે છે. શાસ્ત્રો મુજબ, જે તિથિ સૂર્યોદય સમયે હોય, તેની અસર આખા દિવસ દરમિયાન રહે છે. આજે 14 જાન્યુઆરીએ સૂર્યનો પ્રવેશ બપોર પછી થઈ રહ્યો હોવાથી, બીજા દિવસે એટલે કે 15 જાન્યુઆરીની ઉદયા તિથિમાં સ્નાન-દાન કરવું વધુ ફળદાયી માનવામાં આવ્યું છે.
2. શટતિલા એકાદશી અને ચોખાનો ધર્મસંકટ: આ વર્ષે એક વિશેષ સંયોગ એ છે કે 14 જાન્યુઆરીએ જ ‘શટતિલા એકાદશી’ પણ છે. સનાતન ધર્મમાં એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન વર્જિત માનવામાં આવે છે. મકર સંક્રાંતિનો મુખ્ય ખોરાક ‘ખીચડી’ છે, જે ચોખા વગર બનાવવી શક્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં જે લોકો એકાદશીનું વ્રત રાખે છે, તેઓ 14 જાન્યુઆરીએ ખીચડી ખાઈ શકતા નથી. આ ધાર્મિક મર્યાદાને કારણે તેઓ 15 જાન્યુઆરીએ સંક્રાંતિ ઉજવવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે.
3. બપોરના સ્નાન પર શાસ્ત્રોની રોક: પ્રયાગરાજના પ્રતિષ્ઠિત જ્યોતિષાચાર્યોના મતે, ‘ધર્મ સિંધુ’ અને ‘નારદ પુરાણ’ જેવા ગ્રંથોમાં બપોરના સમયે અથવા સૂર્યાસ્તની નજીક કરવામાં આવેલા સંક્રાંતિ સ્નાનને ખૂબ ઉત્તમ ગણાવ્યા નથી. શાસ્ત્રો કહે છે કે સંક્રાંતિનો વાસ્તવિક પુણ્યકાળ બીજા દિવસના મધ્યાહન (બપોર) સુધી રહે છે. તેથી 15 જાન્યુઆરીની સવારે પવિત્ર નદીઓમાં ડૂબકી લગાવવી અને દાન કરવું એ સર્વશ્રેષ્ઠ કર્મ છે.
નિષ્કર્ષ: તમારા માટે શું યોગ્ય વિકલ્પ છે?
મકર સંક્રાંતિ માત્ર એક તિથિ નથી, પરંતુ આસ્થા અને ઉલ્લાસનો સંગમ છે. જો તમે મૂંઝવણમાં હોવ તો, આ બે બાબતોનું ધ્યાન રાખો:
-
ઉત્સવ અને ઉમંગ માટે: જો તમે પતંગ ઉડાવવા માંગો છો અને પરંપરાગત વાનગીઓનો આનંદ લેવા માંગો છો, તો 14 જાન્યુઆરીથી તેની શરૂઆત કરી શકાય છે.
-
ધાર્મિક વિધિ અને દાન માટે: જો તમે ગંગા સ્નાન, બ્રાહ્મણ ભોજન અને તલ-ગોળના દાન દ્વારા પુણ્ય મેળવવા માંગતા હોવ, તો 15 જાન્યુઆરીની સવારનો સમય સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
ભારતની વિવિધતા જ તેની વિશેષતા છે. મકર સંક્રાંતિ ભલે 14મીએ ઉજવો કે 15મીએ, મુખ્ય હેતુ સૂર્યદેવની ઉપાસના અને સમાજમાં પ્રેમ તથા દાનની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ વખતે એકાદશી અને સંક્રાંતિનો આ અનોખો મેળ ભક્તોને સંયમ અને દાન બંનેની તક આપી રહ્યો છે.
